Gıda Hattı

Ters Lale (FritillariaimperialisL.) Efsanelerin bitkisi

16 Eylül 2018, 14:10
Paylaş
Ters Lale (FritillariaimperialisL.) Efsanelerin bitkisi

İlgi duyduğum bitkilerin arasında hakkında en fazla yalan haber üretilen ve efsaneler anlatılan bitki, ters laledir. Ancak bunların çoğu yanlış, abartılı haber veya bilgilerdir.

Kimisi Mimar Sinan’ın Edirne’deki şaheseri Selimiye camisindeki meşhur ters lale figürü ile (bu gerçek lalenin ters çevrilmiş figürüdür) karıştırır; kimisi Hakkari’den başka yerde yetişmediğini söyler; kimisi de bu bitkinin çok miktarda yurtdışına kaçırıldığını ve terör örgütünün bundan yılda milyonlarca dolar gelir sağladığını iler sürer. Aslında bunların hepsi yanlış abartılı asparagas haber veya bilgilerdir. Ancak, ne yazık ki kamuoyunun çok büyük bir bölümü bunların doğru olduğunu sanmakta    ve medya üzerinden bu yanlış bilgiler devamlı olarak yayılmaktadır.

Ülkemizde doğal olarak yetişen, ticareti yapılan çok sayıda bitki türü bulunmakta ve bunların bir kısmı da ihraç edilmektedir. İhraç edilen bu bitkilerin bir bölümünü geofit olarak adlandırılan soğanlı, yumrulu, rizomlu bitkiler oluşturmaktadır. Çoğunluğu Liliaceae, Iridaceae ve Amaryllidaceae familyalarına dahil bitki türleri olan geofitler dünyada süs bitkisi olarak yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Buna lale, nergis, sümbül, beyaz zambak gibi soğanlı bitkileri örnek olarak verebiliriz. Ters lale (FritillariaimperialisL.) de bu geofitler içerisinde yer almaktadır. Ters laleen eski süs bitkilerinden birisi olup, Osmanlılar zamanında lale,  sümbül ve nergis kadar popüler olmuş, 1570’li yıllarda kültüre almak için önemli ölçüde söküm yapılmıştır.

Ters lalenin soğanları da lale, sümbül ve nergis bitkilerle gibi birlikte, Kanuni Sultan Süleyman zamanında 1554-1562 yılları arasında Avusturya Kralı Ferdinand’ın İstanbul elçisi olarak görev yapan Ogier Chıselin Busbecq tarafından Avrupa’ya da götürülmüştür.  Bitki, Busbecq’in yakın dostu, 16. yüzyılın en önemli Avrupalı botanikçilerinden biri olan ve 1573'te imparator Maximilian II tarafından Viyana'da imparatorluğa ait bahçenin yöneticisi olarak görevlendirilen Hollandalı Carolus Clusius (1526-1609) tarafından yetiştirilmiştir.

Bitki ilk defa 576 yılında Viyana saray bahçesinde çiçek açmıştır. Ters lale, gösterişli çiçekleri ile büyük bir sükse yapmış ve kısa zamanda birçok çeşidi geliştirilmiştir. Ters lale zamanla bizde nerede ise tamamen unutulmuş, Avrupa’da ise eski önemini yitirmiştir. 1960’lı yılların sonunda ihraç edilen doğal çiçek soğanları arasına tekrar girmiştir.

Dünyada Fritillaria cinsine dahil 100 civarında tür mevcuttur. Bu türler Kuzey Yarım Kürede Avrupa, Akdeniz ülkeleri, Anadolu, Asya hatta Kuzey Amerika’da yayılış gösterirler.

Ülkemizde Fritillaria (ters lale) cinsinin 35 türü doğal olarak yetişmektedir ve önemli bir kısmı da endemiktir. Diğer bir deyişle dünyada yetişen Fritillariatürlerinin üçte biri ülkemizde doğal yayılış göstermektedir. Butürlerden üçünün (ülkemizde ilk ikisinin) ticareti önemlidir. Bunlar F.imperialis, F.persica ve F. meleagris’tir. İçlerinde en önemlisi ters laledir. Ters lale ülkemizde; Adıyaman, Batman, Bingöl, Bitlis, Diyarbakır, Elazığ, Hakkâri, Kayseri, K.Maraş, Malatya, Muş, Siirt, Şırnak, Tunceli, Van illerinde yetişmektedir.

Bu bitki ülkemiz haricinde Irak, İran, Pakistan, Hindistan, Nepal gibi ülkelerin dağlık bölgelerinde de doğal olarak yetişmektedir. Yani endemik olmadığı gibi, bizde de sadece Hakkâri’ye has bir bitki değildir.

Bitki daha önceleri Liliumpersicum, Coronaimperialis olarak adlandırılmıştır. Ters lalenin tür ismi ‘kral tacı’ anlamına gelmektedir ve tüm Avrupa dillerinde aynı anlama gelen isimle anılmaktadır. Bu ismin çok muhtemelen bitkinin bizdeki eski adı olan ve şimdi de bazı kaynaklarda geçen Tuğ-u şahi (şah tuğu) isminden ileri geldiğini söylemek mümkündür. Zira Avrupa’ya ülkemizden götürülmüştür, o zaman bu isim de kaydedilmiş olmalıdır. F.imperialis’e Kerbela, Ters lale, Gülnahun, Şerefeli Lale, Ağlayan Gelin, Koçboynuzu gibi isimler verilmektedir. Bu isimlerin niçin verildiği veya ne anlama geldiği ile bu konudaki efsaneler ayrı bir yazı konusudur.

Ters lale süs bitkisi olarak park ve bahçelerde yetiştirilmektedir. Yetiştirildiği bölgelere göre mart, nisan veya mayıs aylarında çiçek açmaktadır. Kesme çiçek olarak pek önemi yoktur; zira bitkinin kendine has bir kokusu vardır. Bu kokunun fare, köstebek gibi kemirgenleri ve diğer bazı hayvanları kaçırıcı-uzaklaştırıcı etkisi vardır. Bunların zararına karşı çit bitkisi olarak da kullanılmaktadır. Bitki taşıdığı alkakoidlerden dolayı zehirli kabul edilmektedir. Bu maddelerin tıbbi değeri konusunda da çalışmalar yapılmaktadır. Zira Çin’de bazı Frtillaria türleri tıbbi bitki olarak büyük bir öneme sahiptir.  Soğanlarının yüksek miktarda nişasta içerdiği ve geçmişte gıda olarak tüketildiği de belirtilmektedir. Bu durum, muhtemelen kaynatıldığı suyun atılması ve sıcaklıkla bitkideki alkaloidlerin parçalanması ile ilgilidir.

Prof. Dr. Neşet Arslan

[email protected]

Haber Etiketleri

Gıda Hattından güncel e-bülten almak için adresinizi girip kayıt olabilirsiniz.

.