AramaArama
Gıda Hattı
banner
AramaArama

Küresel Gıda Kaybı ve Gıda kayıplarının türleri

Küresel Gıda Kaybı ve Gıda kayıplarının türleri
21 Ocak 2016, 10:38

Dünyada insan tüketimi için üretilen gıdanın yılda yaklaşık üçte birinin (yaklaşık 1,3 milyar ton) kayıp olduğu bildirilmektedir. Bu aynı zamanda; ziyan olan bu gıdaların üretiminde kullanılan kaynakların büyük çoğunluğunun boşa kullanılması ve gıda üretiminin yol açtığı sera gazı emisyonlarına boşuna maruz kalındığı anlamına gelmektedir.

Gıda; birincil üretimden son hane halkı tüketimine kadar tüm tedarik zinciri boyunca israf edilmektedir. Orta ve yüksek gelirli ülkelerde gıda hala insan tüketimi için uygun olsa bile atılabilmekte ve önemli ölçüde gıda ziyan olmaktadır. Diğer önemli bir kayıp ise erken sanayileşmiş bölgelerdeki gıda tedarik zincirlerinde meydana gelir. Düşük gelirli ülkelerde gıda tedarik zincirinin ilk ve orta aşamalarında çoğunlukla gıda kaybı olabilirken; tüketim düzeyinde daha az gıda israf edilmektedir. Düşük gelirli ülkelerde gıda kayıpları ve atık nedenleri ağırlıklı olarak zor iklim koşullarından, mali yönetim ve teknik sınırlamalardan kaynaklanan altyapı, ambalajlama ve pazarlama sistemleri ile depolama ve soğutma tesislerindeki eksikliklerden kaynaklanmaktadır.

Genel olarak kişi başına düşen atık değerlendirildiğinde, gelişmekte olan ve sanayileşmiş ülkelerde daha fazla gıda israf edildiği görülmektedir. Sahra-altı Afrika, Güney Afrika ve Güneydoğu Asya’da kişi başına düşen atık yalnızca 6-11 kg/yıl iken, Avrupa ve Kuzey Amerika'da tüketiciler tarafından kişi başına düşen gıda atıklarının 95-115 kg/yıl olduğu tahmin edilmektedir.

Gelişmekte olan ülkelerde gıda tedarik zincirlerinin organize edilmesi gerekmektedir. Ayrıca, altyapı, ulaşım, gıda sanayi ve ambalaj sektörlerinde yatırımlar da gereklidir. Orta/yüksek gelirli ülkelerde gıda kayıpları ve atık nedenleri üzerine; ağırlıklı olarak, tüketici davranışları ve tedarik zincirindeki koordinasyon eksikliği etkilidir. Gıdaların şekil veya görünüşte mükemmel olmamaları nedeniyle; kalite standartlarına uymadığı gerekçesiyle atılması da israfın kaynaklarındandır. Tüketici düzeyinde ise gereksiz/yetersiz alım planlaması ve raf ömrü dolan gıdaların atılması da büyük hacimlerde israfa neden olmaktadır.

Gıda güvenliği, gelişmekte olan dünyanın her bölgesinde önemli bir husustur. Daha varlıklı dünya nüfusunun gelecekteki taleplerini karşılamak için, güvenilir gıda üretiminin önemli ölçüde artırılması gerekir. Sınırlı doğal kaynakların (toprak, su, enerji, gübre) daha verimli kullanılmasıyla herkese yetecek düzeyde gıda üretimi mümkündür.

Gıda kayıplarının kesin nedenleri dünyada sürekli değişir ve belirli bir ülkede belirli koşullar ve yerel durumla
önemli düzeyde ilişkilidir. Geniş anlamda gıda kayıpları; bitkisel üretim seçenekleri ve desenlerinden, dağıtım için iç altyapı ve kapasite, pazarlama zincirleri ve kanalları ve tüketici satın almadan ve gıda kullanımı uygulamalarından etkilenmektedir. Ne olursa olsun bir ülkedeki ekonomik kalkınma ve sistemlerin olgunluk düzeyi, gıda kayıplarını minimumda tutulmak için yeterli olmalıdır.

Gıda kayıpları, aynı zamanda toprak, su, enerji ve girdi olarak üretimde kullanılan kaynakların israfını da temsil etmektedir. Tüketilmeyen ve israf edilen gıda, ekonomik kaybın yanında gereksiz CO2 emisyonlarına da yol açmaktadır.

Yoksul tüketiciler (güvensiz gıda tüketen ya da risk altındaki hane) için öncelik; besleyici, güvenli ve uygun fiyatlı gıda ürünlerine erişmektir. Gıda tedarik zincirinin verimliliğinin artırılması, tüketiciye gıda maliyetlerinin düşürülmesi ve böylece erişimi artırmak için yardımcı olabilir. Gıda kayıplarının büyüklüğü göz önüne alındığında gıda maliyetini azaltmanın bir yolu kayıpların azaltılmasında karlı yatırımlar yapmak olabilir.

2.Gıda kayıpları ve yemek atıkları

 Gıda kayıpları; özellikle insan tüketimi için üretilen gıdaların tedarik zinciri boyunca miktarındaki azalma olarak tanımlanabilir. Gıda kayıpları gıda tedarik zincirinde; üretim, hasat ve sonrası işlem aşamalarında gerçekleşmektedir (Parfitt ve ark., 2010). Besin zincirinin (perakende ve son tüketim) sonunda meydana gelen gıda kayıpları yerine perakendeciler ve tüketicilerin davranışları da "gıda atığı" olarak yapılan değerlendirme üzerine etkilidir (Parfitt et al., 2010). Başlangıçta insan tüketimi için üretimi planlanan bir gıdanın herhangi bir sebeple gıda dışı kullanımı (yem, biyoenerji ...) bile “atık” olarak kabul edilmektedir.

3.Gıda kayıplarının türleri

 Bitkisel ve hayvansal ürünlerin gıda tedarik zincirlerinde beş farklı gıda alt grubu değerlendirilmiştir.  Aşağıdaki konular dikkate alınmıştır:

3.1.Sebze ve ürünleri:

Tarımsal üretim: Hasat işlemi sırasında mekanik hasar ve/veya dökülen ürünler kayıp (örneğin harman veya meyve toplama) olarak değerlendirilir.

Hasat sonrası taşıma ve depolama: Çiftlikte ve dağıtım sırasındaki taşıma, depolama ve taşımadan kaynaklanan dökülme ve bozulmalar kayıp olarak değerlendirilir.

İşleme: Endüstriyel olarak yurt içinde ürünün işlenmesi sırasında, örneğin yıkama, soyma, dilimleme sırasındaki kayıplar ve kaynama sırasında ürünün yanlışlıkla dökülmesi ile kayıp oluşabilir.

Dağıtım: Toptan pazarlama, süpermarket ve perakendecilerde meydana gelen kayıplar.

Tüketim: Hanehalkı düzeyinde tüketim sırasındaki atık ve kayıplar.

3.2.Hayvansal ürünler:

Tarımsal üretim: Sığır, domuz ve kümes hayvanları gibi eti için yetiştirilen hayvanların ölmesi kayıp olarak değerlendirilir. Balık için, kayıp balıklar etkilidir. Süt ineklerinde görülen hastalık (mastitis) süt veriminde azalmaya neden olur ve kayıp olarak değerlendirilmektedir.

Hasat sonrası taşıma ve depolama: Sığır, domuz ve kümes hayvanları gibi eti için yetiştirilen hayvanların mezbahada kesimi ve taşıma sırasındaki kayıplar önemlidir. Balık için buzlama, paketleme, depolama ve nakliye sırasındaki; süt için ise taşıma sırasındaki dökülme ve bozulmalar kayıp olarak değerlendirilir.

İşleme: Sığır, domuz ve kümes hayvanları gibi eti için yetiştirilen hayvanların, kesimi ve sanayide işlenmesi sırasındaki dökülmeler kayıp olarak değerlendirilir. Balık için konserve ya da tütsüleme gibi endüstriyel işlemler sırasındaki kayıplar önemlidir. Süt için ise endüstriyel süt işlemleri (örn. pastörizasyon) ve örneğin peynir ve yoğurt üretimi sırasındaki dökülmeler önemli kayıp kaynaklarıdır.

Dağıtım: Toptan pazarlama, süpermarket ve perakendecilerde meydana gelen kayıplar.

Tüketim: Hanehalkı düzeyinde tüketim sırasındaki atık ve kayıplar.

4.Gıda kayıp miktarı

Dünyanın farklı bölgelerindeki gıda ve hayvan yemi ürünleri de dahil olmak üzere 2007 üretim hacimleri Şekil 1’de gösterilmiştir. Sanayileşmiş Asya’da et üretimi yüksek miktarlardadır. Örneğin domuz için yaklaşık 46 milyon ton ve tavuk için ise 12 milyon civarında ton üretim yapılmaktadır. Kuzey Amerika ve Okyanusya'da ise et çeşidi daha fazladır ve Avrupa'da et üretimi; tavuk için 18 milyon ton, sığır için 16 milyon ton ve domuz için 12 milyon ton düzeyindedir.

Şekil 1. Her bir ürün için üretim hacmi (milyon ton)
Şekil 1. Her bir ürün için üretim hacmi (milyon ton)

Gelişmekte olan bölgelerde, Latin Amerika'da et üretimi sığır için yaklaşık 15 milyon ton ve tavuk için 17 milyon ton civarındadır. Güney ve Güneydoğu Asya'da üretilen et ağırlıklı olarak domuz (7.000.000 ton) ve tavuktan (9.000.000 ton) oluşmaktadır. Hayvansal üretim Sahra-altı Afrika'da çoğunlukla sığırdan (yaklaşık 4 milyon ton); Kuzey Afrika, Batı ve Orta Asya'da ise çoğunlukla tavuktan (4 milyon civarında ton) oluşmaktadır.

Dünyada kişi başına düşen gıda kaybı Şekil 2’de görülmektedir. Avrupa ve Kuzey Amerika'da kişi başına düşen gıda kaybı 280-300 kg/yıl iken, Sahra Güneyi Afrika ve Güney/Güneydoğu Asya'da bu rakam 120-170 kg/yıl'dır. İnsan tüketimi için gıda yenilebilir parçalarının kişi başına üretimi ise Avrupa ve Kuzey Amerika'da yaklaşık 900 kg/yıl; Sahra-altı Afrika ve Güney/Güneydoğu Asya'da 460 kg/yıldır. Tüketiciler tarafından israf edilen gıda miktarları değerlendirildiğinde ise Sahra-altı Afrika ve Güneydoğu Asya’da bu değer yalnızca 6-11 kg/yıl iken, Avrupa ve Kuzey Amerika'da ise 95-115 kg/yıl'dır.

Şekil 2. Kişi başı gıda kaybı (milyon ton)
Şekil 2. Kişi başı gıda kaybı (milyon ton)

 

Endüstrileşmiş ülkelerde gıda kayıpları gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi yüksek. Ancak sanayileşmiş ülkelerde gıda kayıplarının %40'ından fazlası perakende aşamasında meydana gelirken, gelişmekte olan ülkelerde gıda kayıplarının %40'ından fazlası, hasat sonrası ve gıda işleme seviyelerinde meydana gelmektedir.

İnsan tüketimi için üretilen gıda ürünlerinin yenilebilir parçalarındaki kayıplarının yüzdesi Şekil 3’de gösterilmiştir. Orta ve yüksek gelirli ülkelerde önemli bir gıda kaynağı olan buğdaydaki ve tüketici aşamasındaki kayıplar (%40-50 arasında) en önemli kayıplardır.

Şekil 3. İnsan tüketimi için üretilen gıda ürünlerinin yenilebilir parçalarındaki kayıpların yüzdesi (%)
Şekil 3. İnsan tüketimi için üretilen gıda ürünlerinin yenilebilir parçalarındaki kayıpların yüzdesi (%)

Düşük gelirli bölgelerde, özellikle Güney ve Güneydoğu Asya'nın kalabalık nüfuslu bölgelerinde, pirinç en önemli gıda maddesidir. Dağıtım ve tüketim düzeylerinin aksine bu bölgeler için tarımsal üretim ve hasat sonrası işleme ve depolama aşamaları, en fazla kaybın olduğu aşama gıda tedarik aşamasıdır.

Kök ve yumrular grubu (Şekil 4) içinde patates (Çin tatlı patates), orta ve yüksek gelirli ülkelerde hakim olan üründür. Dağıtım ve tüketim düzeylerinin aksine bu ürün için, tarımsal üretim ve hasat sonrası işleme ve depolamada kayıp daha fazladır. Bunun bir nedeni taze kök ve yumruların, özellikle gelişmekte olan birçok ülkede sıcak ve nemli iklimlerde kolayca hasat ve hasat sonrası faaliyetleri sırasında zarar görebilir ve bozulabilir olmasıdır.

Şekil 4.  Kök ve yumrular grubunun yenilebilir parçalarındaki kayıpların yüzdesi (%)
Şekil 4.  Kök ve yumrular grubunun yenilebilir parçalarındaki kayıpların yüzdesi (%)

Kuzey Amerika ve Okyanusya'da başat ürün grubu soya fasulyesi iken (Şekil 5), yağ bitkileri ve bakliyat, ayçiçeği tohumu ve kolza tohumu, Avrupa'da hakim olan ürün grubudur. Tüm orta ve yüksek gelirli bölgelerde hasat sırasındaki kayıplar, tarımsal üretim sırasındaki kayıplardan (%6 ila 12) daha büyüktür.

Şekil 5.  Soya fasülyesinin yenilebilir parçalarındaki kayıpların yüzdesi (%)
Şekil 5.  Soya fasülyesinin yenilebilir parçalarındaki kayıpların yüzdesi (%)

SSA’da yer fıstığı baskın yağ bitkisidir. Kuzey Amerika, Batı ve Orta Asya'da zeytin; Latin Amerika'da soya ve Hindistan cevizi; Güney ve Güneydoğu Asya'da ise soya yağ bitkisidir. Bu bölgelerde tarımsal üretimde ve hasat sonrası işleme ve depolama sırasında büyük kayıp vardır. Esas olarak bitkisel yağlara işlenen bu yağ bitkileri, dağıtım ve tüketim aşamasında taze ürünlere göre nispeten daha az israf edilir.

Kök ve yumrular grubu (Şekil 4) içinde patates (Çin tatlı patates) orta ve yüksek gelirli ülkelerde hakim olan üründür. Tarımsal üretimde kayıplar çoğunlukla perakendeciler tarafından belirlenen kalite standartları nedeniyle hasat sonrası aşamasında gerçekleşmektedir.

Şekil 6.  Et ve ürünlerinin yenilebilir parçalarındaki kayıpların yüzdesi (%)
Şekil 6.  Et ve ürünlerinin yenilebilir parçalarındaki kayıpların yüzdesi (%)

 

Et ve et ürünleri (Şekil 6) incelendiğinde, sanayileşmiş bölgelerde özellikle Avrupa'da, perakendeciler ve tüketiciler tarafından büyük oranlarda atık oluşturulmaktadır. Tarımsal üretim ve hasat sonrası işleme ve depolama sırasında atık düşük seviyelerde olurken; üreme ve kesim için taşıma sırasında hayvan ölümlerinde nispeten daha düşük kayıplar meydana gelmektedir.

Süt için ise sanayileşmiş bölgelerde tüketim düzeyinde atık, toplam gıda atıklarının yaklaşık %40-65’ini oluşturur. Süt ineklerindeki hastalık (çoğunlukla mastit enfeksiyonları) süt veriminde yaklaşık %3-4 azalmaya neden olur. Tüm gelişmekte olan bölgeler için,  hasat sonrası işleme ve depolama sırasında atığın yanı sıra dağıtım seviyesinde de atık oluşumu yüksektir.

5.Gıda kayıplarının nedenleri ve israfın önlenmesi

Gıda, ilk tarımsal üretimden son hanehalkı tüketimine kadar israf edilmektedir. Orta ve yüksek gelirli ülkelerde gıda hala insan tüketimi için uygun olsa bile atılabilmekte, yani boşuna yüksek oranda israf ortaya çıkmaktadır. Düşük gelirli ülkelerde gıda çoğunlukla gıda tedarik zincirinin üretim aşamalarında kaybolmaktadır.

Üretim talebi aştığında da sanayileşmiş ülkelerde gıda kaybolmaktadır. Öngörülemeyen kötü hava ya da haşere saldırıları gözönünde bulundurularak; çiftçiler kendini güven altına almak için ihtiyaç duyulandan daha büyük miktarlarda üretim yaparlar. Gerekenden fazla üretilmesi durumunda, bazı bitkiler hayvan yemi olarak satılmaktadır. Ancak, bu sektörlerdeki düşük fiyatlar göz önüne alındığında genellikle bu iş karlı değildir.

Yoksul çiftçilerin nakit ihtiyacı nedeniyle, bazen ekinler çok erken hasat edilir. Bu şekilde gıdanın besin ve ekonomik değeri kaybolur ve hatta tüketim için uygun değilse, boşa gider. Bu durumların da önlenmesi gerekir. Çiftçiler arası işbirliği ve küçük çiftçileri organize ederek bu problem aşılabilir.

Taze ürünler için ise marketlerden yüksek “kalite standartları”na sahip olarak görünen bazı gıda atıkları oluşur. Ağırlık, boyut, şekil ve ürünlerin görünümü konusunda titiz kalite standartlarına sahip süpermarketler bazı ürünleri reddederler. Reddedilen bu bitkiler hayvan yemi olarak kullanılsa da; kalite standartları aslında insan tüketimi için de gayet uygundur. Çiftliğe yakın alanlarda yapılan satış muhtemelen reddedilen ürünlerin miktarını azaltacaktır. Süpermarketler tarafından ortaya konulan ağırlık, boyut ve görünüm gibi sıkı kriterleri geçmek zorunda kalmadan tüketiciler ürünleri satın alabilirler.

Asgari gıda güvenliği standartlarına uymamak, aşırı kriterler uygulamak, bir ülkedeki gıda kayıplarının artmasına neden olabilir. Ayrıca, sanayileşmiş ülkelerde “atmak, yeniden kullanmaktan daha ucuzdur' tutumu da gıda israfına yol açmaktadır. Bunu önlemek için 'alt standart' ürünleri için pazarlar geliştirilebilir.

Gelişmekte olan ülkelerde işleme tesislerinin eksikliği gibi yetersiz piyasa sistemleri de yüksek gıda kayıplarına neden olmaktadır. Kayıplarını en aza indirmek için çiftçiler tarafından üretilen mallar verimli bir şekilde tüketicilere ulaştırılmalıdır. Gelişmekte olan ülkelerde toptan ve perakende piyasalarda genellikle küçük, sağlıksız ve eksik soğutma ekipmanları (Kader, 2005) vardır. Toptan ve perakende piyasalarının gelişmesi, tercihen özel sektör tarafından yapılması gerekmesine rağmen, yerel yönetimler ve pazarlama kooperatifleri kurulmalı ve pazar imkanları (Kader, 2005) iyileştirilmelidir.

6.Sonuçlar

Gıda kayıpları ve atıklar çok yüksek düzeydedir. Gıda tedarik zincirinin her aşamasında atık seviyeleri ve atık hacimleri tahmin edilmiştir. Gıda tedarik zincirinin her aşamasındaki gıda kayıplarının ve israfının nedenleri ve önleme yolları incelenmiştir.

İsraf edilen toplam gıda tutarlarını azaltmak için tüm gıda zinciri boyunca verimli çözümler üretilmelidir. Düşük gelirli ülkelerde, tedbirler başta üretici perspektifine sahip olmalıdır. Tüketici grubu bilgilendirilmeli ve mevcut yüksek seviyelerdeki gıda atıklarına neden olan davranışlarını değiştirmek için eğitim verilmelidir.

Vurgulanması gereken diğer bir nokta, bugün gıda tedarik zincirinin daha küreselleşmiş durumda olmasıdır. Gıda kayıpları üzerinde büyüyen uluslararası ticaretin etkisi de mutlaka değerlendirilmelidir.

References

Alverson, D.L., Freeberg, M.H., Murawaski, S.A. & Pope, J.G. 1994. A global assessment of fisheries bycatch and discards. Fisheries Technical Paper No. 339, Food and Agriculture Organization of the United Nations: Rome.

Choudhury, M.L. 2006. Recent developments in reducing postharvest losses in the Asia-Pacific region. From: Postharvest management of fruit and vegetables in the Asia-Pacific region, APO, ISBN: 92-833-7051-1.

FAOSTAT. 2010a. FAO Statistical Yearbook 2009 - Agricultural Production, available at: http://www.fao. org/economic/ess/publications-studies/statistical-yearbook/fao-statistical-yearbook-2009/b-agricultural- production/en/

FAOSTAT. 2010d. Food Balance Sheets 2007, available at: http://faostat.fao.org/site/354/default.aspx Kader, A.A. 2005. Increasing food availability by reducing postharvest losses of fresh produce, Proc. 5th Int.

Postharvest Symp. Acta Hortic. 682, ISHS 2005.
Kelleher, K. 2005. Discards in the world’s marine fisheries – an update. FAO, Rome, ISBN 92-5-105289-1 Parfitt, J., Barthel, M. & Macnaughton, S. 2010. Food waste within food supply chains: quantification and

potential for change to 2050, Phil. Trans. R. Soc., vol. 365, pp. 3065-3081
Rolle. 2006. Improving postharvest management and marketing in the Asia-Pacific region: issues and

challenges. From: Postharvest management of fruit and vegetables in the Asia-Pacific region, APO, ISBN:

92-833-7051-1
SEPA. 2008. Svinn I livsmedelskedjan – möjligheter till minskade mängder. Swedish Environmental

Protection Agency, Bromma, Sweden, ISBN 978-91-620-5885-2
Stuart, T. 2009. Waste – uncovering the global food scandal. Penguin Books: London, ISBN: 978-0-141- 03634-2

 

Yorumlar

Bir cevap yazın

Gıda Hattından güncel e-bülten almak için adresinizi girip kayıt olabilirsiniz.

.