AramaArama
Gıda Hattı
AramaArama

Fikri Türkel

TÜM YAZILARI

Fikri Türkel

29 Kasım 2017, 15:54

Küresel olarak en başarılı olan sektörlerin başında kültür balıkçılığı veya su ürünleri yetiştiriciliği geliyor. Umarım bu seçkin sektörü de günlük polemikler ve algı karışıklığına kurban etmeyiz.

Fikri Türkel

“Dünya denizleri kirleniyor, su ürünleri popülasyonunda azalma var ama dünyanın en fazla büyüyen sektörü yüzde 30’lara varan oranıyla yine de kültür balıkçılığıdır.

Ve sağlıklı beslenmeyi tercih edenler her yıl artıyor ve bunun da en makul yolu balık ve su ürünleridir.”

Bu ifadeler, kültür balıkçılığının Türkiye’deki en önemli ismi Orhan Kılıç’a ait. Orhan Bey, kültür balıkçılığının global vizyonunu bu iki cümle ile özetledi. Ama sektöre ve dünyaya ait pek çok konuda uzun bir sohbet imkanı buldum.

kilic-holding-orhan-kilic-gidahatti
Kılıç Holding Yönetim Kurulu Başkanı Orhan Kılıç

Daha önceki deneyim ve araştırmalarımla birleştirerek konuya yorumlarımı getirmeden önce, balık ve su ürünlerine genel olarak bakalım.

Bu yılın ortasında Balıkçılık ve Su Ürünleri Kanunu taslağı Başbakanlığa gönderildi. Bu taslakla 1971 yılında yayımlanmış ve halen geçerli olan 1380 Sayılı Su Ürünleri Kanunu yerine, sektörün hızla değişen ihtiyaçlarına cevap verilmesi hedefleniyor.

Balık ve su ürünleri üretimi

Her 1 Eylül’de açılan mevsimi ile birlikte balık gündemi de hareketlenir. Lüfer, uskumru, palamut haberleri sadece lezzetleriyle anılmıyor. Artık balıkçı hikayelerinin en önemli konusu, denizlerin kirlenmesi ve eski bereketli balık avlarının olmayışıdır.

Mesela Türkiye’de balık ve su ürünleri üretimi 2016 yılında yüzde 12,4 azalışla 672 bin 241 tondan, 588 bin 715 tona geriledi. 2011 yılında üretim rakamının 703 bin ton olduğunu da unutmayalım.

Ve üç tarafı denizlerle çevrili Türkiye’nin kıyı şeridi  8 bin 333 kilometredir.

2016’da toplam su ürünleri üretimimizin yüzde 51,2’sini deniz ürünleri, yüzde 5,8’sini tatlı su ürünleri ve yüzde 43’ünü yetiştiricilik ürünleri oluşturmaktadır.

Sektörde üretim değeri, 3 milyar 239 milyon lirası yetiştiricilik ürünleri, 1 milyar 115 milyon lirası deniz avcılığı ürünleri, 117 milyon lirası iç su ürünleri olmak üzere 4 milyar 471 milyon lirayı buluyor. Üretim değeri 4,5 milyar liraya yaklaşan su ürünleri sektörü, potansiyelini sürdürülebilir bir şekilde artırabilir.

balik-ciftlikleri-gidahattiTürkiye, kültür balıkçılığında ikinci sırada

2000’li yıllardan itibaren kültür balıkçılığında önemli büyüme kaydeden Türkiye, son yıllarda yatırımlarını artırarak Avrupa’nın en büyüğü olan Norveç’in ardından ikinci sıraya yerleşti. Kültür balıkçılığında 1 milyon ton üretimiyle Avrupa’da birinci sırada olan Norveç’in ardından 260 bin tonla Türkiye yer alıyor. Türkiye’de 160 bin ton deniz balığı ve 100 bin ton alabalık üretiliyor. Yunanistan ise sıralamada üçüncülüğe düşmüş durumda.

2012 yılı verilerine göre dünya su ürünleri yetiştiricilik miktarı 66,6 milyon ton olup, Çin  o tarihte bu üretiminin yaklaşık %63’ünü karşılayan lider ülke konumundaydı. Hala da öyle… Çin’i sırasıyla Hindistan, Vietnam, Endonezya, Tayland, Bangladeş ve Norveç izliyor.

Beş yıl önce av ve yetiştiricilik olarak  57 milyon ton su ürünleri üretimi gerçekleştiren Çin’in,  2016 yılında 69 milyon ton balık ve su ürünleri üretimi gerçekleştirdiğini unutmayalım. Hindistan’ın 6 milyon ton, Vietnam ve Tayland’ın 3 milyon tondan fazla su ürünleri üretimi gerçekleştirdiği küresel pazarda Türkiye’nin alması gereken mesafe çok.

İrlanda’da yapılan bir araştırmaya göre, 2025 yılına kadar dünyanın su ürünleri talebi 42 milyon ton artacak. İrlanda bu pastadan 1 milyar pound ihracat rakamı hedefliyor. Türkiye rakamlarını küresel rekabet içinde değerlendirmek gerekiyor.

kilic-deniz-su-urunleri-gidahattiDünyanın en büyük çipura ve levrek üreticisi

2017 yılında 142 milyon dolar ihracat gerçekleştiren ve dünyanın birçok ülkesinde satışlarını artıran Kılıç Deniz, Türkiye’deki 260 bin tonluk üretimin üçte birini karşılıyor. Kılıç Deniz 65 bin tonluk üretim kapasitesiyle dünyanın en büyük çipura ve levrek üreticisi durumunda.

Kılıç Deniz’in 2016 cirosu yaklaşık 700 milyon TL olarak gerçekleşti ve 2017 cirosunun bir milyar lirayı aşması bekleniyor.

Bodrum, Salih Adası’nda tahta kafeslerde 30 ton ile başlayan bu süreci ve başarı hikayesidir. Ancak sektör, yeni oyuncularıyla ciddi yatırımlara ve küresel açılımlara hazır haldedir.

Bazı örneklerle konuyu açmakta fayda var:

25 - 30 yıl evvel Bodrum’a tatile gidenler hatırlayacaktır.  Türkiye, kültür balıkçılığına 4 metreye 4 metre genişliğinde ahşap hammadde ile yapılmış kafesler ile başladı. Denizdeki bu kafeslere 1500 tane balık konuluyordu ve 400 ila 500 kilo balık hasat ediliyordu. Şu anda 50 metre çapında offshore kafeslere yaklaşık 850 ila 900 bin balık konuluyor. Sadece bir kafesten 400 ton balık alınabiliyor.

kultur-balikciligi-gidahattiAmerika’da hedef 50 bin ton

Rusya’ya ilk balık ihracatı 1998 yılında başladı. İlk RAM Store’lara gönderilen 350 kilo çipura bir haftada satılamadı. Şu anda Rusya’ya giden taze balık haftada 10 tır civarındadır. Amerika diye bir pazar yoktu eskiden. Sonuçta Akdeniz balığı satıyorsunuz. Bu balığı bilen yok. Üçer beşer koli göndererek şimdi 5-6 bin tonluk pazar oluşturuldu. Kılıç Balık Dominik’e yatırım yapıyor ve Amerikan pazarına 50 bin ton balık satmayı hedefliyor. Bu yatırım beş yıl içinde 100 milyon dolar büyüklüğe erişecek.

Dominik yatırımının benzerlerini yerli yatırımcılarımızın dünyanın pek çok yerine taşıyacağına inanıyorum. Bu açılım, yerli yatırımcıların iki önemli özelliğini güçlendirecek. Dünyaya yavru balık satışında Türkiye bir merkez olabilir. Bir diğeri de kültür balıkçılığı sürekli genişleyen bir Ar-Ge faaliyetidir. Dominik veya başka bir ülkede, denizde sadece çipura, levrek veya alabalık yetiştirilmeyecek. O bölgenin balıkları da ıslah edilecektir. An itibariyle de Türkiye’de yerli ve yabancı balıkların yetiştirilme denemeleri yapılıyor.

Aslında bütün bu çalışmalar birer Ar-Ge faaliyetidir. Pazarı araştırmak da, ürün yetiştirmek de… Unutmayalım ki yediğimiz bütün gıda ürünleri kültür ürünüdür. Kimse dağdan yabani otları toplayıp yemiyor. Gidip hayvan avlayıp pişirmiyor. Yerleşik hayata geçmişiz ve doğayı taklit ederek bunun kültürünü yapıp ihtiyacımızı karşılıyoruz. Her gün yeni bir şeyler keşfetmek zorundayız. Daima Ar-Ge faaliyeti içinde olmanız gerekiyor.

Türkiye, bu konuda dünyadan daha iyi. Özellikle Ortadoğu ve Afrika ülkelerinden  “balıkçılığı öğretin” diye davetler geliyor. Rusya ve Amerika’dan bile davet var.

Yeni üretimler olarak da,  mesela Kılıç Deniz yakın dönemde Granyöz’ü yüksek miktarda üretmeye başladı. Her sene artıracaklarını söylüyorlar. Bunun yanı sıra sinarit, kalkan hatta mersin balığına kadar deneme üretimleri yaptılar. Bu balıklar, küçük işletmeler için ekonomik olabilir. 100, 200 ton kalkan üretebilirsiniz. Ancak kalkanın Ege Bölgesi için ekonomik olmadığı, Karadeniz için ideal olabileceği kanaati oluşmuş.

Malum, alabalık somon ailesindendir. Karadenizliler balıkçılar, benekli alabalığı “Karadeniz Somonu” olarak da tescil ettirdiler. Böylece Japonya Pazarı da benekli alabalığa açılmış oldu.

Türk üreticilerin bir diğer başarısı da, Orkinos’ta da ilk defa yumurtadan yetiştirmeye başlamış olmalarıdır. Japonya King Üniversitesi, orkinos anaçları üzerine 1977’de yani 40 sene önce çalışmaya başlamış.  200 grama kadar getirebiliyorlarmış yavruları, sonra yaşatamıyorlardı. Türkiye’de ilk deneme 2014 yılında yapıldı. Ve ilk yıl başarılı olunamadı ama ikinci yıl 2 bin 700 orkinos, iki kiloya kadar büyütüldü. Artık mavi yüzgeçli orkinosu yumurtadan yetiştirmek mümkün.

Yeni türler üzerinde çalışmalardan biri de, Granyöz yani Kaya levreği. Bugün 2.5 kilo gibi  hasat edilecek duruma geldiğini gördüm. Bunun anlamı şu: Granyöz, somon gibi kılçık riskini ortadan kaldıracak ve lop et olarak marketlerde satılabilecek.

kilic-deniz-yatirim-bolgeleri-haritasi-gidahattiBu çalışmaların bir yönü de Ankara ve bürokrasiyi ilgilendiriyor. Yukarıda yeni kanun taslağından bahsetmemin bir sebebi de budur. Bakanlığın yaptığı başarılı çalışmalardan biri de “Deniz Haritası” çıkarıp, “Balıkçılık Yatırım Bölgeleri”ne kesinlik kazandırmasıdır.

Geçenlerde duydum: Belirlenen Balıkçılık Yatırım Bölgelerine yatırım yaptırılmıyor. Anlamak mümkün değil. Birkaç yatırımcı hazır ama yerel yönetimler başta olmak üzere hazır olmayan pek çok birim var.

Mersin bölgesindeki açık deniz balık yatırımlarıyla, bölgede birkaç bin istihdam ve en az 150 milyon Euro iş hacmi oluşacak. Üretilen su ürünlerinin de yüzde 70’i ihraç edilecek.

Sektör yatırımları önündeki engeller

Peki, Mersin’e hazırlık yapan balıkçılık yatırımlarına izin çıkmazsa ne olur?

Bu konuyu araştırmaya, Dubai’den bir arkadaşımın Türkiye’den balık talebi konusunda benden yardım istemesiyle başladım. İlginç bilgilere de bu ilgiyle ulaştım. Mesela o balık talebine maalesef Türkiye’den olumlu cevap veremedik. Yine bir Türk işadamı Mısır’dan tedarik ederek o talebi karşıladı. Yani Türkiye, pazarda tek değil. Hem Uzakdoğulu güçlü üreticiler, hem de yeni üretici ülkeler pazara girmeye çalışıyor.

Pek çok ülke, bize Aqua işini öğretin diye geliyor. Türkiye’de yeterli bilgi birikimi var ve hızlı büyüdü ama daha hızlı da büyütebilirdi. Onların işi öğrenip, Türkiye'nin rakibi olmasını istememeliyiz. Yavru balık, döllenmiş yumurta satmalıyız veya o ülkelerde ön büyütme tesisleri kurmalıyız.

Ancak, Türkiye’deki engellemeler yatırımcıyı zorunlu olarak komşu ülkelere kaçırabilir.

Mesela, Dominik yatırımından dolayı, Ankara yatırımcıya takdirlerini iletiyor. Yine Somali’ye açık deniz yatırımları için bakanlık yetkilileri, yerli yatırımcıyı yönlendiriyor. Ama kendi ülkesine yatırım yapmasını istemiyor. Burada bir çelişki yok mu? Yerel yöneticiler ve bürokratlar, bir sektörün küresel vizyonuna zarar veriyor.

canli-balik-ihracat-gidahattiMalum, Türk üreticiler Umman’a uçakla balık ihracatı gerçekleştiriyor. Ve Umman yönetimi ısrarla Türk yatırımcı istiyor. Tahminim, Mersin yatırımları Umman’a kaçabilir.

Küresel olarak en başarılı olan sektörlerin başında kültür balıkçılığı veya su ürünleri yetiştiriciliği geliyor. Umarım bu seçkin sektörü de günlük polemikler ve algı karışıklığına kurban etmeyiz.

 

Yorumlar

Bir cevap yazın

Gıda Hattından güncel e-bülten almak için adresinizi girip kayıt olabilirsiniz.

.