Gıda Hattı

Kekik Grubu Bitkiler İzmir kekiği (Origanumonites L.)

17 Aralık 2013, 12:45
Paylaş
Kekik Grubu Bitkiler İzmir kekiği (Origanumonites L.)

Prof. Dr. Neşet Arslan

[email protected]

Kekik Grubu Bitkiler

İzmir kekiği (Origanumonites L.)

Geçtiğimiz sayıda Zahter bitkisi üzerinde durmuştum; bu sayıda ise kekik grubu bitkilerden en önemlisi olan İzmir kekiğinden bahsetmek istiyorum.

Yazıyı hazırlarken,“Kaz öter, saz biterse kaç o memleketten; keklik öter, kekik biterse kal o memlekette” ve “Keklik öten yerle, kekik biten yerde yurt kurma” veya “Bir yerin otu kekik, kuşu keklikse durma kaç; otu saz, kuşu kazsa durma yerleş” şeklinde birbirine zıt olan iki deyişe/atasözüne rastladım. Her ikisinde de nasıl bir toprak/ülke üzerinde yaşanılacağına yönelik bir öğüt verilmektedir. Bu zıtlığın, yaşanılan yerlerin ve toplumların özellikleri ilgili olduğunu düşünüyorum.

Türkiye’de Origanum cinsine dahil 15 tanesi endemik olmak üzere 23 tür doğal olarak yetişmektedir. Bu türlerden birisi de Origanumonitestir. Origanum türleri, kaynaklarımızda mercanköşk veya merzengüş olarak geçiyorsa da halk arasında yaygın olarak kekik olarak adlandırılmaktadır.

İzmir kekiği, halk arasında Bilyeli kekik, Taş kekiği, Güve kekiği, Peynir kekiği gibi isimler de söylenmektedir. Origanumonites, Avrupa’da ‘Turkish Oregano’ adı ile bilinmektedir. İzmir kekiği, özellikle Yunanistan, Adalar’da ve ülkemizde de Balıkesir’den Mersin’e kadar Ege ve Akdeniz kıyı şeridindeki illerimizde deniz seviyesinden 1400 m. kadar yüksekliklerde yetişmektedir. Bitkinin tip örneği de İzmir’den toplanmıştır.

İzmir kekiği saçak köklü, çok fazla gövde oluşturan, çalımsı ve çok yıllık bir bitkidir. Yetişme şartlarına göre bitki boyu 30-65 cm arasında değişir. Yaprakları kalp veya oval şekillidir. Tüm bitki ve yapraklar yoğun tüylüdür. Çiçek durumları küçük bir bilyeyi andırdığından bilyeli kekik denilmiştir. Çiçekleri oldukça küçük ve beyaz renklidir. Tohumları çok küçük yuvarlak ve kahve renklidir. 

Kekik grubu içerisinde ilk kültüre alınan ve bugün ticari anlamda en fazla yetiştirilen kekik, İzmir kekiğidir. Origanumonites üzerindeki çalışmalar 1970’li yıllarda başlamıştır. Yapılan çalışmalar sonucunda Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü tarafından Ceylan-2002 ve Tayşi- 2002 adı verilen iki çeşit tescil ettirilmiştir. Her iki çeşit de klon seleksiyonu ıslahı yöntemi ile geliştirilmiştir. Ancak bu çeşitler üretimde pek fazla yer alamamışlardır. İzmir kekiğinin ticari anlamda geniş ölçüde yetiştirilmesi 1990’lı yıllarda tütün ekim alanlarının daraltılması ile başlamış ve hızlı bir gelişme göstermiştir. 2012 yılı ekim alanı 9.428 hektar, üretimi de 11.598 tondur. Kekik tarımı başta Ege bölgesindeki iller olmak üzere 19 ilde yapılmasına rağmen, ekim alanlarının %92’sini, kekik üretiminin de %86’sını tek başına Denizli ili karşılamaktadır.

İzmir kekiği hem tohumla hem de çelikle çoğaltılabilir. Tohumlar çok ufak, çimlenmeleri ve ilk gelişme dönemleri çok yavaş olduğundan fide ile yetiştirilmektedir. Kekik gövde çelikleri ile de çoğaltılır, kullanılır. Bitki üzerinde oluşan küçük yapraklı dallar, çelik olarak kullanılmaya çok elverişli olmaktadır. Çelikle çoğaltma kaliteli ve uçucu yağı yüksek tiplerin çoğaltılmasında, tohumluk tarlası oluşturmada mutlaka tercih edilmelidir. Bu şekilde üretim ile aynı materyalin devamı sağlanmış olur. Zira İzmir kekiği yabancı döllenen bir bitkidir.

İzmir kekiği %2-6 oranında uçucu yağ ihtiva eder; uçucu yağda ana bileşen (%50-85) karvakroldür.  Ayrıca uçucu yağın ana bileşeni timol ve az da olsa linanol olan tipleri de vardır. Drog ticaretinde uçucu yağ oranı üzerinde durulmakta ve bu oranın %2,5’tan az olmaması istenmektedir.

Kekiğin birçok kullanım alanı vardır. Baharat olarak çok yaygın bir şekilde kullanılır; özellikle et yemeklerinde ve pizzalarda, sos, çorba ve salatalarda kullanılır. İtalyan mutfağının vazgeçilmez baharatıdır. Gıdaların muhafazasında antioksidan olarak kullanılır. Önemli bir tıbbi bitki olup, halk hekimliğinde ve mikrop öldürücü özelliğinden dolayı özellikle solunum sistemi rahatsızlıklarında, iştah açıcı ağrı giderici özelliklerinden dolayı sindirim sistemi rahatsızlıklarında kullanılır. Uçucu yağı ile yapılan çalışmalarda analjezik etkisi tespit edilmiştir. Yüksek miktarda fenol içermesi nedeni ile antibakteriyal, antispazmodik ve antiseptik etkileri bilinmektedir. İzmir kekiği tıbbi olarak Avrupa farmakopesinde yer almaktadır.

Kavrakrol oranı yüksek olanlar tarımda özellikle depolanmış ambalaj ürünlerinin ilaçlanmasında kullanılır böcek öldürücü (insektisit) ve sera toprağının dezenfeksiyonunda metilbromit yerine kullanılır. Uçucu yağının herbisit olarak kullanılabileceği de belirtilmektedir. Bu organik tarım için önemlidir. ak kullanılır. Yem katkı maddesi olarak özellikle kümes hayvanları yemlerinde antioksidan, mikrop öldürücü olarak kullanılabildiği gibi, hayvanların iştahını açıp erken gelişmesini ve kesime gelmesini sağlar.

 

Kekik Türkiye’den ihraç edilen tıbbi aromatik bitkiler arasında ilk sıralarda yer almaktadır. Aşağıdaki tabloda görüleceği gibi, Türkiye’nin kekik ihracatı özellikle son on yılda belirgin bir şekilde artmıştır. Özellikle Dünya kekik ticaretindeki payımız %70 den fazladır. Kekik “Oregano” adıyla ihraç edilmektedir ve bunun çok büyük bir kısmını İzmir kekiği teşkil etmektedir.

Yıllar itibariyle Türkiye’nin kekik (Oregano) ihracatı

                Yıllar       İhracat (Ton)      Değer (1000 $)

                1995       5.501     13.690

                1999       7.640     16.556

                2000       7.388     15.366

                2008       9683       42.878

                2009       11475    28.662

                2010       12957    28.141

                2011       13159    29.854

 

Kaynak: İGEME ve TÜİK

 

 

 

Gıda Hattından güncel e-bülten almak için adresinizi girip kayıt olabilirsiniz.

.