Yiyeceklerinin tazeliğini araştıran bilim insanı, nasıl Nobel aldı?

Bazı bilimsel keşifler, sıradan bir çalışma ortamında değil ilginç yerlerde yapılır. Radyoaktif izleyicileri keşfeden, 1943 Nobel Kimya Ödülü sahibi George de Hevesy’nin hikayesi de böyle.

Yiyeceklerinin tazeliğini araştıran bilim insanı, nasıl Nobel aldı?
Haber albümü için resme tıklayın

George de Hevesy’ye Nobel Kimya Ödülü’nü kazandıran ödülün hikayesi 1911 yılında İngiltere'nin Manchester kentinde bir pansiyon kafeteryasında başladı.

Günlük çorbanın bir önceki günden kalan malzemeleri içerdiğini düşünen De Hevesey, her gün yemek yediği pansiyon kafeteryasının personelinin yemek tabaklarındaki artıkları tekrar kullandığından şüpheleniyordu. Bu teorisini test etmek için bir plan yaptı.

O sırada de Hevesy radyoaktif maddelerle çalışıyordu. Tabağında artan etin içine az miktarda radyoaktif madde serpti. Birkaç gün sonra yanına bir elektroskop alarak mutfağa gitti ve hazırlanan yiyeceklerdeki radyoaktiviteyi ölçtü.

Hevesy ona sonuçlarını gösterdiğinde, geri dönüştürülmüş yiyeceklerden sorumlu görevli "bu sihir" diye tepki gösterdi. Bu, ilk başarılı radyoaktif izleyici deneyiydi.

De Hevesy'nin bu alandaki ilk araştırmaları, modern bilim insanlarının radyoaktif maddeleri kullanma biçiminde dönüm noktası oldu, aynı zamanda birçok bilimsel ve tıbbi ilerlemenin önünü açtı.

Hevesy’nin izleyicileri keşfi

Macaristan doğumlu de Hevesy, geri dönüştürülmüş maddeler deneyini gerçekleştirmeden bir yıl önce, sadece iki yıl önce Nobel Ödülü kazanmış olan nükleer bilimci Ernest Rutherford ile çalışmaya başlamak üzere İngiltere'ye gitmişti.

Rutherford o sırada radyumun uzun yarı ömrü (22 yıl) nedeniyle değerli bir yan ürünü olan radyum D adlı radyoaktif bir madde ile çalışıyordu. Ancak, Rutherford radyum D örneğini kullanamadı, çünkü içinde büyük miktarda kurşun vardı.

De Hevesy geldiğinde, Rutherford ondan radyum D'yi rahatsız kurşundan ayırmasını istedi. Önemsiz kurşun, kurşunun (Pb) kararlı izotoplarının bir kombinasyonundan oluşuyordu. Her izotop aynı sayıda protona (kurşun için 82), ancak farklı sayıda nötrona sahipti.

Yiyeceklerinin tazeliğini araştıran bilim insanı, nasıl Nobel aldı?

De Hevesy, kimyasal ayırma tekniklerini kullanarak radyum D'yi doğal kurşundan ayırmak için neredeyse iki yıl çalıştı ama başarılı olamadı. Başarısızlığının nedeni, o zamanlar kimse tarafından bilinmeyen radyum D'nin aslında farklı bir kurşun formu, yani radyoaktif izotop veya radyoizotop Pb-210 olmasıydı.

Bununla birlikte, de Hevesy'nin başarısızlığı daha da büyük bir keşfe yol açtı. Bu açık görüşlü bilim adamı, radyum D'yi doğal kurşundan ayıramazsa, onu kurşunun izleyicisi olarak kullanabileceğini anladı. Pb-210 gibi radyoaktif izotoplar kararsız izotoplardır, bu da zamanla farklı bir elemente dönüşecekleri anlamına gelir.

Radyoaktif bozunma olarak adlandırılan bu dönüşüm sırasında, tipik olarak radyoaktivite olarak tespit edilebilen parçacıklar veya ışık yayar. Bu radyoaktivite, radyoaktif izotopun varlığını gösteren bir imza görevi görür. Radyoizotopların bu kritik özelliği, izleyici olarak kullanılmalarını sağlar.

İzleyici olarak Radyum D

İzleyici, benzer malzemelerden oluşan bir kalabalığın içinde öne çıkan bir maddedir çünkü takip edilmesini kolaylaştıran benzersiz niteliklere sahiptir.

Örneğin, bir grup anaokulu öğrencisi okul gezisine gidiyorsa ve içlerinden biri akıllı saat takıyorsa, akıllı saatteki GPS sinyalini takip ederek grubun oyun alanına gidip gitmediğini anlayabilirsiniz. De Hevesy'nin vakasında anaokulu öğrencileri kurşun atomları, akıllı saat radyum D ve GPS sinyali de yayılan radyoaktivite idi.

1910'larda Viyana Radyum Araştırmaları Enstitüsü, diğer tüm kurumlardan daha geniş bir radyum ve yan ürünleri koleksiyonuna sahipti. Radyum D ile deneylerine devam etmek için de Hevesy 1912 yılında Viyana'ya taşındı.

Radyum D'yi kurşundan ayırmak gibi imkânsız bir işe kalkışmış ve başarılı olamamış olan Fritz Paneth ile işbirliği yaptı. İki bilim insanı, farklı kimyasal bileşiklerin örneklerine az miktarda radyoaktif izleyici "eklediler". Bu şekilde radyoaktivitenin farklı kimyasal reaksiyonlar boyunca hareketini izleyerek kimyasal süreçleri inceleyebiliyorlardı.

De Hevesy, uzun yıllar boyunca farklı izotopik belirteçler kullanarak kimyasal süreçleri incelemeye devam etti. Hatta radyoaktif olmayan izleyicileri ilk kullanan da o oldu. Üzerinde çalıştığı radyoaktif olmayan izleyicilerden biri, döteryum adı verilen daha ağır bir hidrojen izotopuydu.

De Hevesy, kimyasal süreçlerin incelenmesinde izotopların izleyici olarak kullanılması konusundaki çalışmaları nedeniyle 1943 Nobel Kimya Ödülü'ne layık görüldü.

25 Kas 2023 - 20:00 - Bilim


göndermek için kutuyu işaretleyin

Yorum yazarak Gıda Hattı Topluluk Kuralları’nı kabul etmiş bulunuyor ve yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan Gıda Hattı hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.

Haber ajansları tarafından servis edilen tüm haberler Gıda Hattı editörlerinin hiçbir editöryel müdahalesi olmadan, ajans kanallarından geldiği şekliyle yayınlanmaktadır. Sitemize ajanslar üzerinden aktarılan haberlerin hukuki muhatabı Gıda Hattı değil haberi geçen ajanstır.