Adaçayı faydaları nelerdir? Ada çayı nasıl demlenir?

Orta Çağ’ın önemli eğitim merkezi olan Salerno tıp okulunda adaçayının tıbbi değeri için şu cümlenin yazılı olduğu söylenmiştir; “Cur moriatur homocui Salvia crescit in horto?’’ “Bahçesinde adaçayı yetişen insan niçin ölsün?” Peki adaçayı faydaları nelerdir? Nasıl demlenir?

Adaçayı faydaları nelerdir? Ada çayı nasıl demlenir?
Adaçayı faydaları nelerdir? Ada çayı nasıl demlenir?
Haber albümü için resme tıklayın

Adaçayı Lamiaceae familyası Salvia cinsine dahil türlerin genel adı olup, farklı türlere şalba, çalba, elma çalbası, elma çayı, elmacık, kutnu, ayı kulağı, yılancık gibi isimler de verilmektedir. Büyük bir kısmı çok yıllık olup iki ve tek yıllık türleri de vardır. Dünyada Salvia cinsine dahil tür sayısı farklı araştırıcılara göre 900 civarındadır. Türkiye’de ise, 44’ü endemik olmak üzere 87 tür vardır.

Adaçayı ülkemizde doğal olarak yetişen cinsler arasında tür zenginliği bakımından 13. sırada bulunmaktadır.

Adaçayı türleri içerisinde en önemlisi İspanyadan Yunanistan’a kadar Batı Akdeniz’de doğal yayılış gösteren tıbbi adaçayı (S. officinalis) olup ülkemizde doğal olarak yetişmez, ancak yapılan kültür denemelerinden çok olumlu sonuçlar alınmıştır. Bitki çok yıllık ve yarı çalımsı olup, 30-80 cm’ye kadar boylanabilmektedir.

Uçucu yağ (%1-2.8), ayrıca tanen, acı maddeler ihtiva eder; uçucu yağda thujon (%30-60), cineol (%15), borneol (%10) önemlidir.

Ülkemizdeki S.fruticosa Mill. ( Anadolu adaçayı) bu cinsin önemli türlerinden biri olup çok yıllık, 10-75 cm boylanabilen bir türdür. Türün uçucu yağ oranı % 0.8-5.0, yağının ana bileşeni cineol (%15-75) dür. Ayrıca campher (%3-45), thujon (%3-10) bulunmaktadır. Thujon oranının düşüklüğü ile S.officinalisten ayrılmaktadır.

Anadolu’da yaygın olarak yetişen S.sclarea (Misk adaçayı) diğer önemli türdür. S. tomentosa türü de önemli ve oldukça yaygın bir türdür.

Adaçayı kullanım alanları

Tarihin ilk dönemlerinden beri tedavide kullanılan adaçayı, kozmetikte, gıda sanayinde, boyacılıkta, tarımda, veteriner hekimlik gibi çok farklı alanlarda kullanılmaktadır. Adaçayı, orta çağın önemli eğitim merkezi olan İtalya’da ki Salerno Tıp Okulu’nda adaçayının tıbbi değeri için şu cümlenin yazılı olduğu söylenmiştir; “Bahçesinde adaçayı yetişen insan niçin ölsün?”

Bugün hem halk hekimliğinde, hem de modern tıpta kullanılan başta S.officinalis ve S.fruticosa olmak üzere pek çok adaçayı, birçok ülkenin farmakopesinde yer almaktadır.

Adaçayı faydaları nelerdir?

Adaçayı bronşit, öksürük, grip, astım gibi solunum sistemi, sindirim sistemi, idrar yolları ve sinir sistemi rahatsızlıklarında, cilt hastalıkları, çeşitli kadın hastalıkları, hafıza zayıflığı, ağız yaraları, diş eti kanamaları ve iltihaplanması, aşırı terleme, ayak terlemesi, ter ve ağız kokularını önleyici,verem, şeker hastalığı ve mevsim değişikliğine bağlı olarak ortaya çıkan rahatsızlıklar gibi çok farklı rahatsızlıkların tedavisinde kullanılmaktadır.

  • Ayrıca süt ifrazatını azalttığından emziren kadınlar kullanmamalıdır. Aşırı süt gelen veya sütten kesme dönemlerinde ise kadınlar için yararlıdır.
  • Adaçayı stres, kramp, beyin, sinirler, gözler ve bezeler üzerine pozitif etkilidir.
  • Mısırlılar ve Çinlilerce çok eskiden beri beyin fonksiyonlarını geliştirici olarak bilinir.
  • İngiltere Adaçayı yaşlıların konsantrasyon yeteneğini ve hafıza yeteneğini doğal yolla artırabilmektedir.
  • Çinlilerin “Adaçayı yaşlılar içindir’’ sözü de bunu doğrulamaktadır.
  • Adaçayından elde edilen preperatlar Alzheimer hastalığı için bir ümittir.
  • Son zamanlarda kansere karşı koruyucu etkileri üzerinde de durulmaktadır.

Adaçayı nasıl tüketilir?

Adaçayı tedavi amacıyla çay, tentür, ekstre ve uçucu yağ şeklinde kullanılabilir.

  • Adaçayı demleme: 1.5-3.0 g adaçayı yaprağı üzerine 150 ml kaynar su ilave edilir,10-15 dakika demlenir, içilir veya gargara yapılır. Su yerine sütte kullanılabilir. Adaçayı günlük dozu 3-4 bardağı geçmemelidir.
  • Hamilelere ve çocuklara özellikle dâhilen tentürü ve yağı verilmemelidir. Bilhassa uçucu yağda bulunan Thujonun yüksek dozlarda zararları ortaya çıkmaktadır. Bu bakımdan Anadolu adaçayı daha güvenlidir.
  • Adaçayı, ağız suları, gargaralar, saç tonikleri, saç boyaları, şampuanlar gibi çeşitli kozmetik ürünlerde, özellikle S.sclarea uçucu yağı parfümeri sanayinde kullanılmaktadır.
  • Adaçayı eskiden beri taze veya kurutulmuş olarak et ve deniz ürünleri, süt ürünleri, çorba, makarna, salata, soslarda baharat olarak ve ayrıca baharat karışımlarında kullanılmaktadır.
  • Batı ve Güney Anadolu’da tedavi amacı güdülmeden çay yerine içilmektedir.

Gıda sanayinde adaçayı kullanımı

Gıda sanayinde yağı oksidasyona karşı koruması, gıdaların raf ve muhafaza sürelerinin uzatılması açısından önemli olan doğal antioksidanlardan fenolik diterpenler adaçayı ve biberiyede bulunmaktadır. Yapılan araştırmalarda fenolik diterpenlerden carnosol asidi sentetik antioksidanlardan BHA ve BHT’den daha faydalıdır. Adaçayı preperatları fungusit, antibakteriyel, antiviral etkilerinden dolayı özellikle organik tarımda tarım ilacı ve güve vb. ev haşereleriyle mücadelede kullanılmaktadır. Allelopatik etkisi de yüksek olup, çalışmalarımızda çok yıllık ve önemli bir yabancı ot olan kekrenin (Acroptilon repens) gelişmesini büyük ölçüde baskılamıştır.

Diğer kullanımları

Ateş çiçeği (S.splendens) gibi bazı adaçayı türleri süs bitkisi olarak kullanılmaktadır. Ülkemizdeki bazı adaçayı türlerinden boyacılıkta da yararlanılmaktadır. Tıbbi özelliklerinden dolayı veteriner hekimlikte de önemlidirler. Doğu Anadolu Bölgesinde S.verticillata türü başta olmak üzere bazı türleri hayvan yemi olarak değerlendirilmektedir. S. divinorum (Aztek adaçayı) uyuşturucu ve keyif verici olarak kullanılmaktadır.

S.fruticosa başta olmak üzere S.tomentosa ve bazı türler doğadan toplanıp 1.135-1.720 ton/yıl adaçayı ihraç edilmekte ve 2.6-4.7 milyon dolar gelir elde edilmiştir. Adaçayının 325-791 ton/yıl bir ithalatı da vardır. Ülkemizde bazı yörelerde Sideritis (dağçayı) ve Phlomis türlerinin adaçayı adı altında kullanıldığı ve satıldığı da görülmektedir.

Adaçayı faydaları üzerine bir hayli çalışma yapılmasına rağmen, çalışmaların pratiğe yönlendirilmesi gerekmektedir. Öncelikle S.officinalis, S.fruticosa, gibi türlerin kültürü yapılabilir. Doğrudan ihracat yerine uçucu yağ ve diterpenli ekstrelerin ihracı yönüne gidilebilir.

Kaynak: Prof. Dr. Neşet ARSLAN

10 Eyl 2022 - 03:00 - Sağlık

Muhabir   Arsiv


göndermek için kutuyu işaretleyin

Yorum yazarak Gıda Hattı Topluluk Kuralları’nı kabul etmiş bulunuyor ve yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan Gıda Hattı hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.

Anadolu Ajansı (AA), İhlas Haber Ajansı (İHA), Demirören Haber Ajansı (DHA), Anka Haber Ajansı (ANKA) tarafından servis edilen tüm haberler Gıda Hattı editörlerinin hiçbir editöryel müdahalesi olmadan, ajans kanallarından geldiği şekliyle yayınlanmaktadır. Sitemize ajanslar üzerinden aktarılan haberlerin hukuki muhatabı Gıda Hattı değil haberi geçen ajanstır.