Yumurtanın faydaları nelerdir? Yumurtanın tazeliği nasıl anlaşılır?

Yumurta en sağlıklı ve kaliteli gıda maddelerinden biridir. Üstelik tamamen doğal bir ürün olan yumurta, birçok gıdadan daha uygun fiyatlıdır. Peki yumurtanın faydaları nelerdir? Yumurta taze mi bayat mı nasıl anlaşılır, hangi test yapılır?

Yumurtanın faydaları nelerdir? Yumurtanın tazeliği nasıl anlaşılır?
Yumurtanın faydaları nelerdir? Yumurtanın tazeliği nasıl anlaşılır?
+2
Haber albümü için resme tıklayın

Yumurta en sağlıklı ve kaliteli gıda maddelerinden biridir. Üstelik tamamen doğal bir ürün olan yumurta, birçok gıdadan daha uygun fiyatlıdır. Peki yumurtanın faydaları nelerdir? Yumurta taze mi bayat mı nasıl anlaşılır, hangi test yapılır?

Yumurta nedir?

Yumurta denildiğinde “tavuk yumurtası” anlaşılmaktadır. Yumurtanın faydaları denildilğinde de akla ilk olarak tavuk yumurtası gelir. Diğer canlıların yumurtaları kastedildiğinde mutlaka hangi canlının yumurtası (ör: bıldırcın yumurtası, kaz yumurtası gibi) olduğu bildirilir. Bilindiği gibi, canlıların türlerinin devamlılığını sağlamasının farklı yolları vardır. Tavuklarda; tür devamlılığının sağlanması yumurta oluşumuna bağlıdır.

Tavuklarda yumurta oluşumu ovaryumda (yumurtalık) ovulasyon (yumurtanın sarısının bırakılması) ile başlar. Daha sonra, tavukların üreme sistemlerinde “magnum” adı verilen bölgeden üç saatlik geçiş süresi sırasında yumurta sarısı yumurta akı ile kaplanır. Yumurta akının oluşumu sonrasında; yumurta akı ile sarılmış olan yumurta sarısı üreme sisteminin diğer bir bölgesi olan “isthmus”da kabuk zarı ile 75 dakikalık bir sürede kaplanır ve “uterus”a geçer.

“Uterus”ta 18-20 saat süresince kabuk oluşumu gerçekleşir ve kabuk pigmenti (ırklara göre beyaz, sarı, krem, kremidi ve kırmızımtırak gibi) belirlenir. Yumurta kabuğunun kalınlığı, yumurtanın “uterus”ta kaldığı süreye ve ortamda bulunan kalsiyum miktarına bağlı olarak farklılık göstermektedir. “Uterus”ta kısa süre kalması durumunda yumurtanın kabuğu ince olmaktadır.

Yumurta taze mi bayat mı nasıl anlaşılır? Yumurta tazelik testi

Yumurtanın faydaları tazeyken çok daha fazladır. Bu nedenle yumurta tazeyken tüketilmeli, eve satın alırken ona göre planlama yapılmalıdır.

Yumurtaların tazelik ve bayatlık muayenesinde en çok uygulanan yöntemlerden birisi de yumurtanın özgül ağırlığının karşılaştırılması prensibine dayanan yumurta tazelik testidir (Şekil 2).

Bu amaçla; %8 (A) ve %11’lik (B) tuz eriyiğinden yararlanılır. Çok taze yumurtalar A ve B solüsyonlarında dibe çöker, taze yumurtalar A solüsyonunda çöker, B solüsyonunda yüzer, bayat yumurtalar ise her ikisinde de yüzer.

Günlük yumurta tanımı ile en çok 8 gün önce yumurtlanmış yumurtalar anlaşılır. Bu yumurtalar ancak kuru kuruya temizlenmekten başka hiçbir işlem görmemeli, yapılan muayenede sarısı tam ortada olmalı ve hava boşluğu 5 mm’yi geçmemelidir. 8 günden fazla eski olup, hava boşluğu yüksekliği 10 mm’yi geçmeyen yumurtalar da taze olarak değerlendirilir.

Şekil 2. Yumurtada tazelik bayatlık testi

Yumurta yıkanır mı? Yumurtanın yıkanması şart mı?

Yumurtanın yıkanması bir zorunluluk değil, ancak yıkanabilir. Bazı ülkelerde yumurta yıkanırken, bazı ülkelerde yıkanmaz.

Yumurtanın yıkanması depolama süresince kalite üzerinde de etkilidir. Günümüzde ABD, AB ülkeleri, Kanada ve Japonya gibi gelişmiş ülkelerde yumurta yıkanıp soğutulduktan sonra tüketiciye ulaştırılmaktadır.

Yıkama işlemi ile yumurtanın üzerinde bulunması olası tavuk dışkısının uzaklaştırılması yanında, yumurta kabuğunun porlarından bakteri girişinin önlenmesi de amaçlanmaktadır.

Yumurtanın faydaları nelerdir?

Yumurta; insan vücudunun ihtiyaç duyduğu neredeyse tüm besin maddelerini en uygun miktar ve oranda içerir (Çizelge 1). Özellikle, esansiyel amino asitlerce zengin olması nedeniyle; balık, et ve süt gibi protein kaynağı olarak ele alınmaktadır. Yumurta proteini %95’lik sindirilebilirlik değeri ile gıda maddeleri arasında ilk sırada yer almaktadır. Bunu %85’lik sindirilebilirlik ile süt; %76 ile balık ve %74 ile sığır eti izlemektedir.

Ayrıca; yumurta proteinin esansiyel amino asitlerce zengin olması nedeniyle biyolojik değeri 100 olarak kabul edilmektedir. Yüksek biyolojik değere sahip olan yumurta, anne sütüyle birlikte örnek protein olarak ifade edilmektedir.

Çizelge 1. Yumurtanın besin değeri

Besin maddesi

(100 g yumurtada)

Sıvı/DondurulmuşKurutulmuş
Bütün yumurtaYumurta sarısıYumurta akıBütün yumurtaYumurta sarısıYumurta akı
Protein-g12.015.39.348.433.784.6
Nem-g75.256.889.03.72.76.5
Yağ (toplam lipid)-g9.723.00.07639.252.90.4
Kül-g0.81.40.43.43.33.6
Karbohidrat-g2.23.61.35.47.34.8
Kalori-cal144.0282.043.0568.0640.0361.0
Kolesterol-mg400.0991.03.3160230720.0
Trans yağ0.110.240.020.350.63<0.004

Çizelge 2. Yumurtanın amino asit bileşimi

Amino asitler

(mg/100 g yumurta)

Sıvı/DondurulmuşKurutulmuş
Bütün yumurtaYumurta sarısıYumurta akıBütün yumurtaYumurta sarısıYumurta akı
Alanin700800600272317575160
Arjinin7901077570309023434920
Aspartik asit126714831057505333209200
Sistin28027026310775902227
Glutamik asit1603191713506430427711733
Glisin420470357163310473067
Histidin31339324012108632063
İzolösin643770510245017074440
Lösin10801333853417729177407
Lisin9031167693336024775940
Metionin39037036015038603013
Fenilalanin657680600254714775163
Prolin483607373184313303260
Serin9571283379728236200850
Treonin540697413214315503653
Triptofan1872201607803931437
Tirozin520673407199314273437
Valin793897667301019405763

Yumurta proteinleri

Yumurtanın faydaları, esas olarak sahip olduğu kaliteli ve besleyici protein içeriğinden gelmektedir.

Yumurtanın asıl protein içeren bölümü olan yumurta akında bulunan proteinler; ovoinhibitor, konalbumin, ovamukoid, ovamusin, lizozim, avidin ve ovaglobulindir (Şekil 3). Çizelge 2’de verilen değerler incelendiğinde; yumurtanın ayrıca insan vücudunda sentezlenemeyen ve mutlaka dışardan yiyeceklerle alınması gereken esansiyel amino asitlerin tamamını, esansiyel olmayanların ise önemli bir kısmını içerdiği görülmektedir.

Özellikle, bitkisel kaynaklı gıdalarda çok düşük miktarda bulunan lösin, izolösin, metiyonin ve lisin gibi esansiyel amino asitler bakımından yumurta zengin bir gıdadır. Yumurta biyolojik değeri ve kalitesi yüksek protein içeriği nedeniyle vücuttaki onarım faaliyetlerinin artmasını sağlamaktadır. Yara, yanık, cerrahi müdahale ve enfeksiyon hastalıklarında sağlığa kavuşmayı hızlandırıcı etkiye sahiptir.

Şekil 3. Yumurta akı proteinleri

Yumurtanın faydaları değerlendirilirken vitaminler (Çizelge 3) ve minerallerce de (Çizelge 4) de zengin bir gıdad olduğu unutulmamalıdır. Yumurta akı ve sarısının vitamin ve mineral içeriği birbirinden oldukça farklıdır. Yumurta sarısı A, D ve E vitaminleri yanında tiyamin, riboflavin ve pantotenik asitçe zenginken; yumurta akı ise niasin bakımından oldukça zengindir. Yumurtada C vitamini bulunmamaktadır.

Mineral içeriği açısından incelendiğinde ise yumurta akının, sodyum, potasyum, bakır ve magnezyum açısından zengin olduğu; buna karşın yumurta sarısının, başta demir olmak üzere, kalsiyum, fosfor ve çinko bakımından zengin olduğu görülmektedir.

Çizelge 3. Yumurtanın vitamin içeriği

Vitamin (100 g yumurtada)Sıvı/DondurulmuşKurutulmuş
Bütün yumurtaYumurta sarısıYumurta akıBütün yumurtaYumurta sarısıYumurta akı
Niasin-mg0.100.030.090.340.080.77
Riboflavin-mg0.520.560.421.981.263.71
B12-mcg1.161.64<0.123.396.020.18
Pantotenik asit-mg1.573.440.155.559.060.67
Vitamin A-IU4881330<100500973<100
Tiyamin-mg0.070.22<0.010.180.39<0.05
Pridoksin (B6)-mg0.1970.442<0.0070.4940.8420.04
Folik asit-mg0.0870.1510.00910.1190.2090.022
Vitamin E-IU1.073.34<0.503.247.17<0.500
Vitamin D-IU<6087.7<6012575.1<90
Lutein-mg0.2930.581<0.020.5720.737<0.02
Zeaksantin-mg0.1780.323<0.020.2630.396<0.02

Ortalama 100 g ağırlığındaki bir yumurtada doymuş, tekli doymamış ve çoklu doymamış yağlar dikkate alındığında %9.33 oranında yağ bulunmaktadır (Çizelge 5). Yumurtada bulunan lipidlerin tamamı yumurta sarısında yer almaktadır. Yumurta akı lipid içermemektedir.

Çizelge 4. Yumurtanın mineral içeriği

Mineral

(mg/100g yumurtada)

Sıvı/DondurulmuşKurutulmuş
Bütün yumurtaYumurta sarısıYumurta akıBütün yumurtaYumurta sarısıYumurta akı
Kalsiyum-mg62.613310.1236307104
Demir-mg1.693.670.1674.339.500.23
Magnezyum-mg8.7010.911.16.4725.582
Fosfor-mg19342013.16291040104
Potasyum-mg135121169540264884
Sodyum-mg13070.91694801631014
Çinko-mg1.323.170.0703.157.730.135
Bakır-mg<0.02<0.020.0320.203<0.050.128
Manganez-mg0.0320.078<0.0120.0580.185<0.03
Selenyum-mg0.0370.05640.00950.1650.1390.226

Bir adet yumurta, yetişkin bir insanın ihtiyacı olan; B12 vitamininin %160’ını, A vitamininin tamamını, riboflavinin %36’sını, D vitamininin %18’ini, tiyaminin (B1) %17’sini, E vitamininin %15’ini, linoleik asidin %7,2’sini, iyodun %35’ini, çinkonun %17’sini, fosfor ve magnezyumun ise %15’ini karşılamaktadır.

Çizelge 5. Yumurtanın lipid içeriği

Lipidler

(g/100 g yumurtada)

Sıvı/DondurulmuşKurutulmuş
Bütün yumurtaYumurta sarısıYumurta akıBütün yumurtaYumurta sarısıYumurta akı
Doymuş, toplam3.347.92-13.5018.13-
14:0 Miristik0.0460.112-0.140.20-
16:0 Palmitik2.526.02-10.213.90-
18:0 Stearik0.9142.10-3.664.75-
Tekli doymamış, toplam4.229.79-17.1023.7-
16:1 Palmitoleik0.2570.625-0.771.60-
18:1 Oleik4.119.50-16.922.90-
20:1 Eykosenoik0.0300.07-0.140.18-
Çoklu doymamış, toplam1.774.24-6.868.76-
18:2 Linoleik1.473.67-5.967.56-
18:3 Lİnolenik0.0360.098-0.120.19-
18:4 Moroktik------
20:4 Araşidonik0.1920.448-0.730.94-
20:5 Timnodonik (EPA)<0.005<0.01-<0.01<0.01-
22:6 Dokosahekzaenoik0.0540.135-0.190.25-

Yumurta ve Gıda Güvenliği

Sağlıklı bir tavuğun yeni yumurtladığı herhangi bir çatlak içermeyen yumurtalar; bakteriyel bulaşmalara karşı fiziksel ve kimyasal olarak doğal bir şekilde korunur. Yumurta kabuğunun altında bariyer görevi gören iki tabaka (iç ve dış membran) bulunur (Şekil 1) ve bunlar yumurta içine bakterilerin girişini bir süre engellerler. Bu tabakalardan dış membran; genellikle yapı itibariyle kalın ve porların bulunduğu tabaka olup bariyer özelliği çok sınırlı düzeydedir.

Dış membranın içinde bulunan iç membran ise yapısında bulunan protein ve lizozom sayesinde önemli düzeyde bariyer özelliği göstermektedir. İç membranın yapısında bulunan protein lifleri, porların kapatılmasını sağlarken; lizozom ise antibakteriyel etkisi sayesinde bakterilere karşı koruma sağlar. Ancak; bu korumanın devamlılığının sağlanması yumurtanın doğru şartlarda muhafaza edilmesiyle mümkündür.

Sağlıklı bir tavuktan elde edilen ve doğru koşullarda depolanan bir yumurtanın gıda güvenliği açısından herhangi bir sakıncası bulunmamaktadır. Öyleyse; yumurtanın gıda güvenliği açısından uygunluğunun ilk koşulu “sağlıklı bir tavuktan” elde edilmesidir. Yani yumurtanın faydaları için sağlıklı bir tavuktan başlamak şarttır.

Bu da tavukların yaşam standartlarının “hayvan refahı (animal welfare)” şartlarına uygun olması ile mümkündür. Kısaca; sağlıklı olmayan bir tavuktan elde edilen yumurtayı dünyadaki en ileri teknolojileri kullanarak muhafaza etsek dahi, gıda güvenliği açısından hiçbir anlam ifade etmez.

Şekil 1. Yumurtanın yapısı

Yumurtada antibiyotik var mı?

Sağlıksız bir tavuğu sağlığına kavuşturmak için özellikle antibiyotik olmak üzere birçok veteriner ilaçlarının kullanılması kaçınılmazdır. Bu durum; ilaç kalıntısı içeren yumurta oluşumu anlamına gelmektedir. Ayrıca sağlıksız tavuklarda zoonoz bulunması da mümkündür. Bunun sonucunda da yine insan sağlığı tehlikeye girmektedir.

Tavukların sağlıklı yaşamalarını sağlamak için “Koruyucu Veteriner Hekimlik Hizmetleri” önemli bir yere sahiptir. “Koruyucu Veteriner Hekimlik Hizmetleri” ile hem hayvan sağlığı korunabilecek hem de tedavi hizmetleri için gerekli maliyetler düşürülmüş olacaktır.

Sağlıklı bir hayvandan elde edilen yumurtanın doğru koşullarda saklanmasıyla da; tüketicilerin gıda güvenliği açısından gönül rahatlığıyla tüketebilecekleri yumurtalara ulaşmaları sağlanabilir. Sağlıksız hayvanlarda; tavuğun üreme sisteminde yumurta kontamine olurken; sağlıklı hayvanın yeni yumurtladığı yumurtalar steril kabul edilmektedir. Üreme sistemi kaynaklı bulaşılarda genel olarak; Salmonella, Mycoplasma ve bazı viral etkenler söz konusu olmaktadır. Üreme sistemi dışında meydana gelen bulaşıda ise yumurtanın bulunduğu ortama bağlı olarak farklı türdeki mikroorganizmalar nedeniyle kontaminasyon gerçekleşir.

Temiz yumurtada bile 100 bin bakteri var!

Tavuğun vücut sıcaklığında yumurtlanan yumurta, sıcak ve nemlidir. Yumurtlamayı takip eden süreçte yumurtalar soğumaya ve yumurtanın dış kabuğunu saran kütikül tabakası kurumaya başlar. Bu tabaka kurudukça, yumurta kabuğu üzerinde bulunan porların çapı genişler. Sonuçta yumurtaya gaz giriş çıkışı yanında mikroorganizma geçişi de kolaylaşır. Böylece; yumurtanın mikrobiyel bulaşılara karşı sahip olduğu doğal bariyer zayıflamış olur. Yapılan çalışmalar temiz yumurtada 50-100 bin arasında; kirli yumurtada ise 10 milyon bakteri bulunduğunu göstermiştir.

Yumurta kabuğunun üzerinde normal olarak bulunan bakterilerin çoğu yumurtaların bozulmasıyla ilgili olmayan Lactobacillacea, Micrococaceae, Bacillacea ve Streptococcacea türü bakterilerdir. Bunun dışında; yumurtada bulunan Alcaligenes, Pseudomonas, Proteus, Serratia, Staphylococcus, Coliform ve Clostridia türü bakteriler yumurtanın bozulmasına neden olmaktadırlar. Bir yumurta için en önemli bozulma etmeni; Proteus vulgaris’tir. Ayrıca; patojen oldukları bilinen Campylobacter jejuni, Listeria monocytogenes, Yersinia enterocolitica, Aeromonas hydrophila, Bacillus cereus, Esherichia coli O157:H7 ve Staphylococcus aureus da yumurtalarda varlığı tespit edilen mikroorganizmalardır.

Yumurta nasıl bozulur?

Bozulmaya neden olan bakterilerin yumurtanın kabuğunda bulunan porlardan kabuk zarına girdikten sonra yumurta akına ve sarısına ulaşıp, burada çoğalmasıyla meydana gelmektedir. Bakterilerin normal şartlarda yumurta içine girişini engelleyen kütikül tabakası herhangi bir şekilde tahrip olduğunda; yumurta dışından içine bakteri girişi artar. Bakterilerin dışında mantar sporları da yumurta içine girebilir.

Yumurta kabuğunun neminin artması yumurta kabuğundaki porların genişlemesine yardımcı olduğu için bakteri girişini de artırır. Mikroorganizmaların yumurta içine girişi; genellikle tavuğun vücut sıcaklığındaki yumurtanın soğuması sırasında meydana gelen adeta bir vakum etkisiyle yumurta zarında oluşan büzülme sırasında kabuktaki porlardan yumurta içine mikroorganizmaların çekilmesiyle gerçekleşir. Bu durum; yumurtanın yumurtlandığı alanın hijyenik şartlarının ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.

Yumurtlanan alanın hijyenik şartları yanında, yumurtanın depolandığı alanın sıcaklık ve nem düzeyi de yumurta kalitesi üzerine etkilidir. Uygun sıcaklık ve nem düzeyinde depolanmayan yumurtaların kalitesi hızlı bir şekilde bozulur. Örneğin; buzdolabı sıcaklığında 1 hafta boyunca depolanan yumurtaların oda sıcaklığında sadece 1 gün depolanan yumurtadan daha taze olduğu bildirilmektedir. FDA ve USDA yönetmeliklerinde yumurtaların 7.2°C veya daha düşük sıcaklıklarda muhafaza edilmesi zorunlu tutulmuştur. Türk Gıda Kodeksi Yumurta Tebliği’nde ise yumurtaların 5-8°C arasında depolanması gerektiği bildirilmektedir.

Ancak tek başına sıcaklık, depolama koşullarını belirlemede yeterli değildir. Ortamın nem içeriği de diğer önemli bir faktördür. Nem içeriği yüksek ortamlarda yumurtaların saklanması durumunda, yumurta kabuğundaki porlar genişlerken; nem içeriği düşük olan ortamlarda ise yumurtalarda ağırlık kaybı meydana gelmektedir. Yumurtaların %70-80 oranında nisbi nem içeren ortamlarda depolanması önerilmektedir.

Yumurtaların uygun koşullarda depolanmaması durumunda:

  • Proteus,
  • E. Coli,
  • Pseudomonas fluorescens,
  • Pseudomonas achromobacter,
  • Achromabacter amminiagenes,
  • Alcaligenes,
  • Aeromonas,
    • Serratia,
    • Pyyocyneum,
  • Prodigiosum,
  • Mesentericus,
  • Streptokoklar,
  • Staphylococcus
  • Mikrokoklar en çok karşılaşılan mikroorganizmalardır.

Küf ve bakterilerin faaliyetleri sonucunda bozulmuş olan yumurtalar gıda değerini kaybederler ve tüketici sağlığını tehlikeye sokarlar. Bu nedenle; bu tip bozulmaya uğramış yumurtalar kesinlikle tüketilmemeli ve imha edilmelidir. Bu tip bozulmalar sonucunda; yumurtanın sarısı ve beyazı birbirine karışmış, ağır kokulu, beyaz, siyah, kırmızı ve yeşil rengin hakim olduğu bir görüntü söz konusudur. Proteus vulgaris genellikle siyah renkli, Serratia mercescens kırmızı renkli ve Pseudomonas fluorescens yeşil renkli ağır kokulu bozulmalara neden olurlar.

Kaynaklar

  1. Çelebi, Ş., & Karaca, H. (2006). Yumurtanın Besin Değeri, Kolesterol İçeriği ve Yumurtayı n-3 yağ asitleri Bakımından Zenginleştirmeye Yönelik Çalışmalar/Egg Nutritional Value, Cholesterol Content and Studies on The Nutritionally Enriched Egg with n-3 PUFAS. Journal of the Faculty of Agriculture, 37(2).
  2. Egg Products Reference Guide. (2006). American Egg Board, Park ridge, Illinois.
  3. Heperkan, D. (2006). Kabuklu yumurtada patojen riskleri ve muhafaza yöntemleri. Dünya Gıda Dergisi. Tekinşen, O.C. (1980). Yumurta, Tavukçular Derneği yayınları No:1-Ankara.
  4. Serpen, A., Hekim, V. Yumurtanın bilinmeyen sırları ve gerçekler.
  5. Var, I., Evliya, B. (1995). Tavuk yumurtalarının maya-küf ve total mikroorganizma açısından incelenmesi. Gıda, 20, 81-83.
  6. Vardar, S. (1965). Yumurta ve kanatlılarda et muayenesi. Bornova Veteriner Araştırma Enstitüsü Dergisi, Yıl:6, Sayı:11, Haziran 1965

Prof. Dr. Tansel Şireli - Prof. Dr. Nevzat Artık - Doç. Dr. Meltem Türkyılmaz

Ankara Üniversitesi Gıda Güvenliği Enstitüsü

07 May 2021 - 15:00 - Sağlık

Muhabir  Baran Baran


göndermek için kutuyu işaretleyin

Yorum yazarak Gıda Hattı Topluluk Kuralları’nı kabul etmiş bulunuyor ve yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan Gıda Hattı hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.

Anadolu Ajansı (AA), İhlas Haber Ajansı (İHA), Demirören Haber Ajansı (DHA), Anka Haber Ajansı (ANKA) tarafından servis edilen tüm haberler Gıda Hattı editörlerinin hiçbir editöryel müdahalesi olmadan, ajans kanallarından geldiği şekliyle yayınlanmaktadır. Sitemize ajanslar üzerinden aktarılan haberlerin hukuki muhatabı Gıda Hattı değil haberi geçen ajanstır.