Gıda Hattı

Gıda Seçimini Etkileyen Faktörler Nelerdir?

29 Nisan 2021, 00:21
Paylaş

İnsan yaşamı boyunca ortalama 70 bin kez yemek yemekte, bu da yaklaşık 30-40 ton gıda demektir. Bu miktardaki gıdanın büyük bir kısmı beslenmek yani gıdaların içerisinde bulunan besin öğelerinden yararlanmak amacıyla tüketilir. Gıda, insanların günlük yaşamlarının ayrılmaz bir parçasıdır. Gıda, basit bir günlük fonksiyon olmanın ötesinde, insan sağlığı ve mutluluğu için önem taşımaktadır. Beslenme,  insanın büyümesi ve gelişmesi,  dokuların yenilenmesi ve çalışması için gerekli olan enerji ve besin öğelerinin her birinin yeterli ve dengeli miktarlarda alınması ve vücutta uygun şekilde kullanılmasıdır.

Gıda Seçimini Etkileyen Faktörler Nelerdir? -  Prof. Dr. Y. Birol SAYGI

Gıda işleme tarih öncesi dönemde başlamıştır. Tarım ve hayvan yetiştiriciliğinin artışına paralel gıdaların bozulma nedeniyle kayıplarını azaltmak ve kıtlık dönemlerinde hayatta kalmak için gıdalarımızı korumak kaçınılmaz bir olgu olmuştur. Yakın zamana kadar, yiyeceklerin korunumu ve işlenmesi ev de yapılırdı. Gıda işlemenin endüstriyel bir süreç haline gelmesi ile sadece son 100 yıl içinde olup büyük ölçekli gıdalar bu süreçte devreye girmiştir.

İster ev de isterse endüstriyel işlenmiş gıdalarda gıda işleme ve teknolojisinde temel adımlar ile bunların gıda üzerindeki kalite, beslenme ve güvenlik sonuçları büyük ölçüde aynıdır. İşlenmiş gıda, minimumdan yoğun işleme tabi olmak üzere bir spektrumda işlenebilirler. Gıda işleme ve saklama yöntemleri, Fiziksel Teknikler (Pastörizasyon, Sterilizasyon, Kurutma, Konsantrasyon, Soğukta Saklama, Donmuş Saklama ve Radyasyon), Kimyasal Teknikler, (Gıdalar kimyasal koruyucu maddelerin katılması, Tuzlama ve Şekerleme) ve Biyolojik teknikler (Enzimatik ve biyolojik asitlendirme) olarak sınıflandırılmaktadır.

Gıda bilimi multidisipliner bir bilim dalı olup yapısında mühendislik (ziraat, kimya, makine), biyokimya, mikrobiyoloji, tıp, beslenme ve hatta hukuk, psikoloji ve sosyoloji bilim dallarının bütünüdür. Gıda yapısal olarak karmaşık bir yapıya sahip olup tüketici tercihleri ön plandadır. Tüketici tercihleri ise birçok faktörün bir araya gelmesi ile oluşan bir kesişimdir. Tüketicilerin seçimlerini etkileyen bu karmaşık yapının faktörlerini incelemek başarılı bir ürün yaratmak ve sürdürülebilir bir başarı için önemlidir.

1. Fizyolojik Faktörler

Fizyolojik faktörler vücudun ihtiyacını ve besin arzusunu etkiler. Vücudun sağlıklı kalması ve doğru bir şekilde çalışması için gerekli besin maddelerini yeterli miktarda içermelidir.

Açlık Düzeyi

Açlık, yiyecek eksikliğinden kaynaklanan boşluk, güçsüzlük veya acı duygusu olarak tanımlanabilir. Zaman geçtikçe, daha az yiyecek düşünene kadar daha da yoğunlaşır. Aşırı açlık çekenler için bu acıdan kurtulmak yaşamın odak noktası olmuştur.

Açlık, beyindeki hipotalamus adı verilen küçük bir bezle kontrol edilir. Hipotalamus vücutta önemli işlevlere sahip olup, hipofiz bezi ile koordineli çalışır. Vücut sıcaklığını kontrol etmek, iştah, susuzluk ve vücut sıvılarını düzenlemek, uyku ve uyanıklık dengesini kurmak ile büyümeyi serbest bırakmak ve vücuttaki çeşitli bezler ile cinsiyet hormonlarını kontrol etmek görevleridir.

İştah: İştah, vücut aç olmadığı zaman bile yiyeceğe duyulan arzudur. İştah, iştah açıcı gıdaların görünüşü, hazırlanan gıdaların aroması, konuşma ve düşünce sırasında gıda kelimesi ile tetiklenebilir. Hipotalamus bezi bu ipuçlarını duyu yoluyla kaydeder ve kişiyi yiyecek hakkında düşünmeye teşvik eden mesajlar gönderir. Tükürük bezleri uyarılır, fazladan sıvı üretir ve ağızda sulanma başlar. Açlığın aksine, eğer iştah memnun değilse, sonunda vücuttan yok olacaktır.

Beslenme Gereksinimleri

Tüketiciler sağlıklı kalmak ve kendilerini sağlıklı hissetmeleri için gıda seçimlerini yaparlar. Gıdalarımız, metabolizma için gerekli temel besin maddelerini sağlamalıdır. Beslenme gereksinimleri için vücut boyutu / türü, yaşı, aktivite düzeyi, cinsiyet ve sağlık durumu olmak üzere beş farklı kategori vardır.

Vücudun boyutu/türü

Farklı büyüklükteki insan vücudunun beslenme gereksinimleri doğrultusunda farklılık gösterir. Daha büyük yapılara sahip bireylerin vücutlarını korumak ve çalıştırmak için daha fazla besleyici madde gerekir. Aynı şekilde, vücut kütlesi daha küçük olduğu için vücut dokularının bakım ve onarımı için daha az protein gerektiren daha küçük vücut boyuna sahip olan insanlar da vardır.

Yaş

Alıcı kararları, kişilerin yaş aile yaşam dönemi içindeki bulundukları aşamalar, yaşam stili, kişilik gibi dışa dönük özelliklerinden etkilenir. Yukarıdaki tüketici harcamaları ile diğer demokratik değişkenler arasında ilişkiler bölümünden ayrıntılı olarak açıklandığı gibi her yaş grubunun gereksinimine ve ilgi duyduğu gıdaları ayrımlanabilir belirli karakteristikleri vardır. Örneğin yaşlılar için sağlıklı yaşam ve diyet ürünleri gibi. Ayrıca psikolojik yaşam dönemlerinde satın alım kararlarını etkileyen faktörlerindendir. İnsan vücudu, hayatı boyunca belirli büyüme aşamaları geçirir. Bir bebeğin vücudu büyümüş bir başa sahiptir; kollar ve bacaklar, vücudun geri kalan kısmıyla bağlantılı olarak kısadır. Erken çocukluk görülen vücut oranlarında dramatik değişiklikler görülür. Kollar, daha fazla harekete ve koordinasyona izin veren uzunluk ve kas oranı yükselir; vücut yüksekliğinin yarısını tamamlamak için bacakları uzatır. Büyüme ve gelişme dönemi, ergenlik boyunca vücut daha erişkin bir form elde edilinceye kadar devam eder. Besinler vücut içerisinde özel işlevler yürüttüklerinden, bir bireyin ihtiyaç duyduğu besin maddelerinin miktarı büyüme süreçleri tarafından düzenlenir.

Etkinlik düzeyi

Fiziksel olarak aktif olan bir kişinin daha çok enerji veren besinler tüketme gerekliliği, bir yerleşik (daha az aktif) yaşam süren şahsa göre belirlenir. Sedanter bir kişi, aktif bir kişiden daha az miktarda besleyici madde ister. Bir kişi büyük miktarda enerji tüketir fakat fazla dolaşmazsa vücut fazlasını yağ dokusu (yağ) olarak depolar.

Cinsiyet

Bireyin cinsiyeti de besin madde gereksinimlerini belirler. Menstruasyon ve doğum gibi biyolojik aktiviteler, kadınların demir ve kalsiyum alımında daha yüksek içerikli bir diyet alması gerektiği anlamına gelir. Erkekler vücutlarındaki kas dokusunun daha yüksek profilli bir bölümüne sahiptir, bu nedenle kadınlardan daha yüksek miktarda protein almaları gerekmektedir. Cinsiyet, yağ dokusunun depolandığı vücudun bölümlerini de etkiler. Kadınların üst kollarında, göğüslerinde, bellerinde, kalçalarında ve uyluklarında ekstra yağ dokusu bulunma olasılığı daha yüksektir.

Sağlık durumu

Bir kişinin sağlık durumu, kişiyi belirli yiyecek çeşitlerini ve / veya diğer gıdalardan daha az tüketmesini sağlayabilir. Örneğin, bir kişide yüksek kolesterol (sonuç olarak kalp hastalığına neden olabilir) varsa, diyetinde hayvan yağının miktarını azaltmayı tercih edebilir. Kötü beslenme ile ilişkili olabilecek bazı hastalıklar arasında beriberi, pellagra, raşitizm, iskorbit, osteoporoz ve anemi bulunur.

Kişisel Yeme-İçme Reaksiyonları

Kişisel algılarımız gıda seçimimiz üzerinde büyük bir etkiye sahiptir. Bireyler, gıdanın fiziksel görünümüne, sunumuna, kokusuna ve dokusuna tepkilerini temel alarak yiyeceklerini seçerler veya reddederler. Gıdaların kalitesini ve itirazını ölçmek için duyularımızı kullanırız ve bu reaksiyonlara dayalı yargılara duyusal algılamalar denir. Çekici renkler ve yaratıcı yiyecek düzenlemesi, iştahınızı ve tükürük bezlerinizi uyarır, böylece seçilmemiş belirli gıdalar için iştah yaratır. Yemek hazırlayıcıları yemeklerin estetik görünüşü ile yemeklerin sunulduğu kişilerin iştahlarını artırabileceğini veya geciktirebileceğinin farkındalar çünkü yiyeceklerin tabağa yerleştirilmesine iştah artırmak için özen gösterirler. Bazı insanların yiyecek seçenekleri sınırlıdır, çünkü fiziksel bir reaksiyona sahiptirler. Tepkiler bireyler arasında değişir ancak karın şişmesi, kusma, kaşıntı ve deri döküntüleri, hırıltılı solunum, baş ağrısı ve rahatsız edici uyku olabilir. Psikolojik faktörler zihin ve duygularla ilgilidir. Yaşam tarzlarına ve kişinin yetiştirilmesine bağlı olarak kişiden kişiye farklılık gösterirler ve bunları tanımlamak zordur. Duyguların, kendine güvenin ve tutumların sonucunda yapılan seçimler gün geçtikçe değişebilirken, inanç, alışkanlık, değerler ve yiyeceklerle geçmiş deneyimler gibi bazı psikolojik faktörler seçilen gıdalar üzerinde sürekli bir etkiye sahiptir.

Değerler

Değer, neyin önemli olduğuna dair derin kişisel bir duyumdur. Değerler, davranışı etkilemek ve eylemi motive etmek için yeterince güçlüdür. Bir kişinin değerleri, yetiştirildikleri ailenin ve kültürün değerlerini yansıtabilir veya yaşam boyunca karşılaşılan deneyimler üzerine kişisel bir yanıt olabilir. Gıda seçimi; seçimleri etkilemesi muhtemel değerler, besin kaynakları ve sağlığın korunması ile ilgilidir. Bütün canlıların huzur içinde, acılardan uzak olan haklarına saygı duyuyorlar. Vejeteryanlık, gıda seçiminin bir yansımasıdır. Kişi, hayvanların besin kaynağı olarak yetiştirilmesi koşullarına katılmayabilirler veya bir hayvanın serbest dolaşma hakkını önemseyebilir. Bu nedenle yumurta, süt veya diğer süt ürünleri de dâhil olmak üzere herhangi bir hayvan ürününün tüketilmesine katılmıyorlar.

İnançlar ve Tutumlar

İnsanlar yapmak ve öğrenmekle inanç ve tutumların sahipleri olurlar. İnançlar ve tutumlarda insanların satın alma davranışlarını etkilerler. Bir inanç bir kimsenin bir şey hakkındaki tanımlayıcı bir düşüncedir. İnançlar bilgi, kanaat ve itikat üzerinde kurulabilir. İnançlarda hissiyetin rolü olabilirde olmaya bilirde. İmalatçılar pek tabi insanların ürünleri ve servisleri hakkındaki inançları ile çok ilgilidirler. Bu inançlar ürün ve marka imajlarını yaratır ve insanlarda ürünlerin ve markaların imajlarına göre hareket ederler. Tutumlar ve inançlar tüketici davranışı üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. Tüketicilere bir ürünü, reklamı, markayı sevip sevmedikleri sorulduğunda gerçekte kendilerinden tutumlarını ifade etmeleri istenmektedir. Tutumlar iç duyguların dış savunmasıdır ve kişilerin objelere karşı eğilimlerini yansıtır.  İnanç ve tutumlar idrak ve motivasyonel süreçleriyle öğrenme sürecinin en son neticeleri olarak birbirine benzemekle beraber, aralarında önemli farklar vardır. Bunlar davranış bakımından farklı vasıflar ve neticeler ihtiva ederler bu yüzden her iki kavramında sağlam bir ilmi mana kazanması için farklı vazıh bir şekilde belirtmek çok önemlidir. Gıda için kabul edilebilir olana ilişkin inançlar dünyada çeşitlilik gösterir ve genellikle din ve kültürel mirasa bağlıdır. Bir inanç, pozitif bilimsel kanıta dayalı olması gerekmeyen bir görüş veya inançtır. Dayanıklı olan değerlerin aksine, inançlara meydan okunur ve değiştirilebilir. Birçok din gıda geleneklerine sahiptir ve takipçilerinin yediklerine kısıtlamalar getirirler. Örneğin, Budistler kısmen vejeteryanlardır. Balık, yumurta ve süt ürünleri yiyebilir, ancak kırmızı ete izin verilmez. (Balık hariç canlıları öldürmek ya da yaralamak yanlış olduğuna inanıyorlar.) Dini geleneklerin yanı sıra, bazı sosyal gruplar ve kültürlerin yiyecek hakkında belirli inançları vardır. Bu inançların çoğunun doğrulanması mümkün değildir. Bazı kültürel inançlar genellikle belirli gıdaların yemeyi yasaklar ve yiyecek tabularına yol açar. Bu tabular ilkel kültürlerde en yaygındır ve ne yazık ki, eksiksiz proteinin iyi kaynakları olan hayvansal ürünlerin tüketimini kısıtlayabilirler.

Bir tutum, bir kişinin kendisine yönelik bir şeyi görüp alışmasını ve genellikle esasının değerini değerlendirmesini sağlar.

  • Bizim kültürümüz söylemi. Örneğin, çiğ et ve balık yemek Japon kültürünün bir parçasıdır.
  • Kişisel tarih. Örneğin, ıspanağı çocukken yemeye bırakıldığında, yetişkin olarak ıspanak içeren yiyeceklerden kaçınılması mümkündür.
  • Seyahat deneyimleri. Örneğin, yabancı yerlerde mutfağı yeme, kültürel deneyimin bir parçasıdır, ancak bu mutfağın mutlaka evde yenilmesi gerekmez.
  • Algılanan statü (başka şeylerle ilişkili olarak bir şeyin konumu). Örneğin, ıstakoz, truffle mantarı, şalgam ve rezene, biftekten daha yüksek bir statüye sahiptir.
  • Ekonomik bunalım ve savaş. Örneğin, savaş ve bunalım dönemler nedeni ile gıda sıkıntısı yaşayan yaşlı Avustralyalılar veya göçmenler sakatat (sığır karaciğeri ve dil gibi hayvan organları) ağırlıklı tüketime yönelerek, sizin için servis edilen her şeyi yemek mantığını sürdürmektedirler.

Alışkanlıklar

Gıda seçimleri genelde rutindir. Bir alışkanlık, düzenli olarak düşünmeden yapacağımız bir olgudur. Beslenme alışkanlıkları aynıdır ve tüm alışkanlıklar gibi kırmak zordur. Gıda alışkanlıklarımız, bazen sağlıksızdır ve genel diyetinizi değiştirmeniz veya isteğinize bağlı olarak tanımlanması gerekir. Örneğin; kızarmış ekmek üzerine tereyağ ya da margarin sürmek, her sabah aynı tahıl ürününü yemek, su yerine alkolsüz içecekler içmek, yemeğe tatmadan tuz eklemek, her zaman aynı tipte ekmek almek, salataya sos eklemek, her öğün sonunda tatlı yemek.

Benlik

Benlik, kendimiz hakkında nasıl hissettiğimizi ve vücudumuzun ebatları, şekli ve ağırlığı (vücut imajı) dahil olmak üzere kişisel görünümümüzü tanımlama biçimimizi ifade eden bir kelimedir. Her birimiz aklımızda bir resim vardır. Fiziksel olarak nasıl göründüğümüz (güçlü ve zayıf yönlerimiz), ne kadar iyi koordineli olduğumuz ne kadar akıllıyız ne kadar utangaç veya girişken, paramızı ne kadar iyi yönettiğimiz, nasıl giyiniyoruz, sanat, müzik, dansa ne kadar yetenekliyiz, kardeş, oğul veya kız olarak ailede önemimiz. Benlik saygısı çocukluk döneminde gelişir. Beden imajından duyulan memnuniyetsizlik başta hanımlar olmak üzere 11 yaşından başlayarak orta yaşlara doğru artmaktadır. Ayrıca, benlik durağan olmayıp zaman içinde hatta günde birkaç kez yavaş yavaş değişebilir.

2. Psikolojik Faktörler

Gıda seçimlerimizde psikolojik faktörler diğer faktörlere göre daha baskın rol oynayabilmektedir.

Motivasyon

Bir kimsenin herhangi bir zamanda pek çok ihtiyacı vardır. Bazı ihtiyaçlar biyoniktir. Bu ihtiyaçlar açlık, susuzluk, huzursuzluk gibi fizyolojik gerginlik hallerinden doğar. Diğer ihtiyaçlar psikonojeniktir. Yani tanınmak, şahsına saygı göstermek veya bir yere ait olmak gibi psikolojik hallerden doğar. Bir ihtiyaç yeterli bir seviyede zorlayıcılığa ve şiddetli isteğe ulaştırıldığı zaman bir motif olur. Bir motif bir kimseyi harekete geçmesi için yeterince zorlayan bir ihtiyaçtır.

Sezgi

Sezgi, bir kimsenin dünyanın anlamlı bir manzarasını yaratması için enformasyon verilerini seçmesi, organize etmesi ve yorumlamasıdır. Sezgi sadece fiziki dürtüleri değil, dürtünün çevresindeki saha ile olan münasebetine ve ferdin kendisi içindeki şartlara bağlıdır. Sezginin tarifindeki anahtar kelime  ferttir. Bir kimse çabuk ve yuvarlak laflarla konuşan bir satıcının itici ve gayrı samimi olduğunu bir diğeri onun zeki v yardım etmek isteyen biri olduğunu seze bilir. İnsanların aynı obje karşısındaki sezgileri üç sezgisel işlemden ötürü farklıdır.

Öğrenme

Öğrenme bireylerin gelecekteki benzer davranışlarını yönlendiren, satın alma ve tüketime ilişkin bilgileri ve deneyimleri kazandıkları bir süreçtir. Diğer bir değişle öğrenme süresi boyunca elde edilen tüketim bilgileri ve deneyimleri satın alma davranışına yön vermektedir. Kişinin kendisine yâda çevresine ilişkin tutumları ve yargıları belirlemesinde ki gereksinimlerin giderilmesinde deneyimlerden yararlanılır ki bu da öğrenmenin sonucudur. Öğrenme biçimi içeriği ve nitelikleriyle insan davranışını etkileyen etkenlerin en başında gelir insanın psikolojik varlığı ve özellikleri büyük ölçüde öğrenme süreci boyunca elde edilen deneylerle belirlenmiş. İnsan ihtiyaçlarını gidermede sorunlarını çözümlemede kendi varlığına ve çevresine ilişkin algılar ve kavramlar oluşturmada öğrenmeden ve geçirdiği deneylerden yararlanır. Genel olarak ihtiyaçlarını isteklerini özel olarak fiziksel içgüdüsel ihtiyaçlarını insan yine öğrenme yoluyla belirler. Herkes her an bir şey öğrenmektedir. Herkes zaman zaman başkalarına da bir şeyler öğretmeye çalışır. Ana babaları çocuklarına ustalar çıraklarına  bir takım bilgiler ve beceriler kazandırmaya çalışırlar. Böylece öğrenme yalnız okul değil hayatın her alanında ve anında meydana gelir.

Algı

Algılama duyu organlarının yardımı ile çevreden gelen uyarılara göre nesneler, olaylar ve ilişkiler hakkında bilgi edinmektir. Ancak algılamak sadece fizyolojik bir olay değil, aynı zaman da bireyin inançlarından, tutumlarından, kişilik özelliklerinden etkilenen subjektif bir durumdur. Birey kendi görüşüne inançlarına, değer yargılarına göre algılamaktadır. Pazarlama yöneticisinin sunduğu pazarlama bileşenleri ile hedef tüketicinin algıladığı bileşen birbirlerinden farklı olabilir. Hedef tüketicinin yeni pazarlama bileşenlerini farklı bir şekilde ve görmek istedikleri bir biçimde yorumlamaları pazarlama programının uygulanmasında bazı güçlüklere yol açabilir. Algılama fiilin fiziksel ve fizyolojik yanlarıdır. Duyumlar, bağımsız olaylar değildir. Hemen her duyumla birlikte bir algılama yapılır. Böylece, psikolojik olayların en yalın öğeleri, duyumlar değil algılardır. Algılama ile son bulmayan bir duyum yok gibidir. Çevreden gelen etkiler duyu organlarını uyarır, böylece meydana gelen sinir akımı beyine ulaşır ulaşmaz duyum olayı ile birlikte bir algılamada meydana gelir.

Tavır

Tavırdan maksat bir gıda hakkındaki olumlu bilgi ve olumlu veya olumsuz duygulardır. Tavırlar deneyle ve başka kişilerle temas sonucu öğrenile bilir. Tavırlar genellikle sık sık değişmez çok defa olduğu gibi kalır. Tavırların bazen kuvvetli bazen zayıf etkisi olur. Tüketicilerin bir gıdaya veya bir firmaya olan tavırları stratejinin başarılı veya başarısız olmasını etkiler. Nitekim tüketici işletmenin pazarlama stratejisi üzerinde olumsuz etkiye sahip ise gıdayı bizzat kendisi almakla kalmaz etrafındaki çevreye de etki yapar.

Kişilik

Her insanın satım alımını etkileyen farklı bir kişiliği vardır. Kişilik, insanın çevresine karşı tutarlı ve sürekli tepkiler vermesine yol açan belirgin karakteristiklerdir. Kişilik tipleri sınıflandırılabildiği ve belirli bazı kişilik tipleri ile gıda ve markalar arasında güçlü korelasyonlar olduğu takdirde kişilik, tüketici davranışını çözümlemede önemli bir değişkendir. Herkesin kendine ait bir kişiliği bir içyapısı vardır. Bu kişiliği çözmek her zaman mümkün değildir. Bu tecrübe ve tavırların belirlenebilmesi ile mümkün olabilir. Buna göre her tüketicinin de tüketeceği mal ve tercih edeceği markalar farklı olacaktır. Pazarlamacılar genellikle tüketim mallarının reklamını yaparken herkesin olumlu bulabileceği özellikler üzerinde dururlar.

3. Sosyal Faktörler

İnsanların yaşadığı kültürler ya da toplumlar, bireylerin birbirleriyle (sosyal faktörler) sahip olduğu temasla birlikte, gıda seçimlerini etkiler. İnançların, geleneklerin ve tabular etkili faktörlerdir. Ayrıca, günlük yaşamın bir parçası olan medyanın kişileri belirli gıda tercihlerini yapmasında etkinliği tartışılmaz. Yiyecek seçimi yaparken yaşam tarzı, iş ve eğitim, ailenin büyüklüğü ve misafirperverliğin toplumsal grup içindeki önemi ve yeri de de önemlidir.

Kültür, Alt Kültür ve Gelenekler

Kültür her toplum üyesi olarak insanoğlunun yaşam biçimini belirler. Toplumun tüketim biçimleri, ihtiyaçları, ihtiyaçların öncelik sırası ve ihtiyaçların tatmin şekilleri kültürün bir işlevidir. Kültürel değerler tüketici davranışını dolayısıyla tüketimi etkilemektedir. Kültürel değerler sosyal etkileşim yoluyla ailede, okulda ve işyerinde öğrenilir ve birey davranışını kuvvetli bir şekilde etkiler. Bir kimsenin arzu ve davranışlarını en esaslı belirleyicisi kültürdür. Her kültür, mensuplarının daha özel olarak belirlenmesini ve sosyalizasyonunu anlatan daha küçük alt kültürlerden oluşur. Milliyetler, dinler, ırki gruplar ve coğrafi bölgeler alt kültürü oluşturur.  Alt kültür dinsel, ırksal, ulusal, yöresel ve bunun gibi ortak özellikler taşıyan gruplar alt kültürleri oluşturur. Gelenekler, bir grup veya toplum üyeleri tarafından belirli zamanlarda tekrarlanan olgulardır. Özel günler birçok geleneksel ve özel yiyecek içerir. Kutlamalar ve sosyal etkinlikler genelde yiyecekleri içerir ve yemek genellikle olayın odağıdır. Aile gelenekleri, çoğu toplumda önemli toplumsal ve kültürel geleneklerin olduğu gibi, genellikle yiyecek etrafında döner. Örneğin; paskalya boyalı kaynamış yumurta veya yumurta şeklinde şekerleme veya çikolata ile kutlamadır.

Yaşam tarzı

Aynı sosyal sınıf, alt kültür ve hatta aynı meslekten olan insanlar bile çok farklı hayat tarzlarına sahip olabilirler. Kişinin yaşam sistemi, onun faaliyet, ilgi ve fikirlerinde ifadesini bulan yaşam tarzıdır. Yaşam stili, kişinin sosyal sınıfı ve kişiliğinden daha fazla şeyleri içerebilir. Bir kişinin sosyal sınıfı bilinirse, onun olası davranışları hakkında bazı spekülasyonlar veya yorumlar yapılabilir ama bu durum o kişiyi tam olarak görme olanağı vermeyebilir. Yaşam stili değişkenlerin ilk üçüne etkinler, ilgiler ve fikirler boyutları denilmektedir. Tüketici yaşam stilleri, uzun soru formları kullanılarak ölçülmeye çalışılır. Bu soru formlarında insanlara şu gibi ifadelerle aynı fikirde olup olmadıkları sorulur. Bir araştırmaya göre bir Amerikalı yaşam boyunca bu yaşam stillerinin çoğundan geçebilir. Yaşam stilleri de satın alma davranışlarını etkileyebilir. Birçok Amerikan firması bu araştırmaya bakarak pazarlama stratejilerini değiştirmişlerdir. Pazarlama yöneticisi ürün ve marka ile yaşam stilidir. Buna karşılık 1990’lı yıllarda Türkiye de giderek artan tesettür modasının yaşam stili olup olmadığı tartışılmaktadır. Genel olarak, gıda seçimini etkileyen yaşam tarzı faktörleri şunlardır;

Meslek

Tüketicinin mesleği, her şeyden önce gelirini belirler. Ayrıca çalışma süresi, yine gidip gelmek için harcadığı zaman ile boş zaman süresi ve boş zamanı değerlendirme biçiminde gıda tüketimi açısından önemlidir. Ne yemeyi seçtiğiniz, işinizin fiziksel taleplerine bağlı olabilir. Örneğin, inşaat işleri masa başı çalışanına göre çok daha fazla enerjiye ihtiyaç duyar. Aktif işler, çalışanın enerjiyi artırmak için daha fazla karbonhidratlı yemeyi gerektirirken, yerleşik çalışmalar (az bedensel hareketi gerektiren bir görev) yapan kişiler aşırı yememeye dikkat etmelidir.

Eğitim

Açıkçası, akıllı seçenekler opsiyonlar hakkında daha fazla bilgiye sahip olmaktan kaynaklanmaktadır. Devlet, hükümet programları, çeşitli dergiler okurken, çeşitli televizyon programlarını izlemek ve hızlı tüketim broşürleri yoluyla beslenme ile gıdalarımız hakkında daha iyi bilgi sahibi olmamıza yardımcı olur buda seçimlerimizi belirler. Bir kişinin gıdaların besin içeriği, beslenme gereksinimleri ve besin hazırlığı hakkında daha iyi bilgi sahibi olması, akıllıca gıda seçimlerinin olasılığını arttırır.

Coğrafi konum (Ekoloji)

Bir ülkenin temel gıda maddeleri coğrafyaya ve iklim koşullarına göre yetiştirilebilmesine bağlıdır. İklim tropikal ise, şeker kamışı, ananas, muz ve Hindistan cevizi gibi gıdalar, Akdeniz ise bitkisel, kırsal kara içi yüksek soğuk bölgeler et ağırlıklı olacak bu gıdalar daha ucuz, daha bol olduğundan çoğunlukla çeşitli mutfak usullerinde kullanılacaktır. İklim, sadece bir bölgede yetiştirilen yiyecek türlerini değil yiyecek seçimlerini de etkiler. Yaz, taze meyve ve sebze, dondurma ve hafif yemekler arzusunu getirirken, kış ise çorbalar, sıcak içecekler ve sıcak tatlıların mevsimidir.

Sosyal Etkileşim

Küreselleşmenin sonucu herkes her yere gidiyor, internet uzak yerlerden alışveriş yapmamıza izin veriyor ve ülkeler arasındaki ticaret anlaşmalar dünyanın bir bölümündeki büyük olayların dünyanın geri kalanında hissedilebileceği anlamına gelmektedir. Seyahat ederken, bizden hoşlandığımız ve eve dönerken aramaya başlayacağımız geniş bir yelpazede yemek yiyoruz. Kişisel ve yakın arkadaşların ilgileri yiyecek tercihlerini etkilemektedir.

Aile, Hane Halkı Yapıları ve Rolleri

Alcılar üzerinde aile üyelerinin etkisi çok güçlüdür. Aile en önemli tüketici alım örgütüdür. Pazarlama yöneticileri karı koca ve çocukların çeşitli mal ve hizmetlerin alımındaki etki ve rolleri ile yakından ilgilidir. Bu roller fikir vericiler, etkileyiciler, karar vericiler, fiilen satın alımı yapanlar ve kullanıcılar olarak beş gruba ayrılabilir. Bazen bu rollerin tümü veya birkaçı bir kişiyle birleşebilir. Aile üyelerine toplumun kültürel değerlerini ileten bir alt kültür olan hizmet etmektedir. Çocuk sosyal ve kültürel değerlerini, tüketim alışkanlıklarını aileden kazanır ve yaşamı boyunca onların izlerini taşır. Bu nedenle tüketim alışkanlıklarını ailenin yaşam eğrisi     ile açıklamak mümkündür. Aile birliğinin yapısı, bir yemekte tüketilen gıdanın çeşidini, kalitesini ve miktarını belirler. Örneğin, çok hassas tat tomurcuklarına sahip küçük çocuklar, daha az baharatlı gıdaları tercih ederken, yaşlılar hafif bir lezzet hissi gösterebilir ve daha çok aromalı (özellikle tuzlu ve tatlı) gıdalar isterler. Bir hane halkı içinde kişisel beğenilen veya hoşlanmayan kişiler, çoğunlukla yiyecek seçiminde en önemli faktördür. Ailenin farklı diyet gereksinimlerini karşılamak için gıdayı cazip ve keyifli bir şekilde hazırlanmasında daha fazla dikkat edilmesi gerekmektedir.

Roller ve Statüler

Kişilerin katıldıkları aile kulüp, dernek v. b grupların her birindeki konumu rol ve statü açısından ele alınabilir. Örneğin bir bayan ebeveynleri açısından onları kızı rolünde çalıştığı yerde işe ürün menajeri rolündedir. Bu rollerin her biri satın alma davranışlarını etkiler. Her rolün toplumda belirli bir statüsü vardır. Ürünler sosyal sınıflara coğrafi duruma ve hatta zamana göre statü sembolü olarak görev yapabilirler. Bir kimsenin şahsi özelliklerinde onun satın alma kararını etkiler. Bu özellikler arasında yaşı v hayat dönüşümündeki safhası, mesleği, ekonomik durumu, hayat tarzı ve şahsiyeti ve kendisi hakkındaki kendisinin ne düşündüğü vardır.

beslenme danışmanlığı

Sosyal sınıf ve Sosyal Etkileşim

Tüketicinin algılarına ve satın alma davranışlarına etkileyen sosyokültürel etkenlerden biride tüketicilerin içinde yer aldığı sosyal sınıftır. Sosyal sınıf kavramı gerçekleri karmaşık bir kavramdır. Türlü açılardan toplumun sınıflandırılması yapılır ve sınıflara birbirinden değişik roller ve ödüller öngörülür. Roller ve ödüller arasındaki değişiklikler belirlenir. Örneğin yöneten ve yöneticilerle ölçütüne, gelir ölçütüne, yapılan işin türüne göre toplum sınıflara ayrılır. Söz konusu sınıflaşma alt, orta ve üst sınıflar biçiminde toplumun dikeyine gruplaşmasıdır. Gerçekte bu sınıflar arasında kesin bir sınır yoktur. Ayrıca sınıfları oluşturan kişiler ya sınıf içerisinde yerlerini değiştiremezler ya da alt sınıftakiler üst sınıfa geçme çabası gösterirler. Yemek uzun zamandır dostluk ve misafirperverlik sembolü olmuştur. Misafirleriniz evinize geldiklerinde yaptığınız ilk şeylerden biri onlara yemek ve içmek için bir şeyler sunmaktır. Yemekler, utangaç bir kişinin bile yemek hazırlayarak veya sunarak kendilerini meşgul ederek grubun bir parçası olabileceği rahat bir ortam oluşturmasına yardımcı olur.

Referans Grupları

Referans grupları değerleri tutum ve davranışların oluşmasında kıyaslamak noktası olarak hizmet gören kişi ya da gruplardır. Referans kavramı grup boyutu ve üyeliği ile sınırlı değildir ve bir grupla özdeşleşme koşulu içermez. Başka bir anlatımla grup ünlü iş adamları, pop müzik yıldızları veya spor kahramanları gibi sembolik olabilir. Özellikle tutum ve davranışlar için kullanılan referans grupları kıyaslamalı referans grupları olarak adlandırılır. Bu gruplar yaşam biçimleri ev düzenleri, mobilya ve otomobil seçimleri hayranlık uyandıran ve taklide değer görülen komşular olabilir.

Medya

Yaptığımız besin seçimlerinde medya büyük bir rol oynamaktadır. Gıdaların reklamı her yerde, her gün binlerce reklam metnine, dergilerden, billboardlardan, radyo, sinema, internet ve televizyondan gelen sesler içinde yaşıyoruz. Medyayla reklamı yapılan gıdaların çoğu, işlenmemiş veya daha az rafine edilmiş alternatiflerinden beslenme değerleri açısından daha düşüktür. Bununla birlikte, bu ürünler sağlıklı ve mutlu bir yaşam tarzının temelini oluşturmuş gibi sunulmaktadır.

Arkadaş Çevresi ve Akran Gruplar

Kişinin satın alma davranışlarını ve satın alma sürecindeki en büyük etkenlerden birisi de arkadaş çevresidir. Arkadaş çevresi bilgi arayışında mal ve hizmetin seçiminde tutumların farklılaştırılmasında önemli bir etken olmaktadır. Bir bireyin akranları, aynı sosyal statüdeki kabaca aynı yaş grubundaki insanlardır. Akran grubunun etkisi, ergenlik çağında en güçlüdür. Kabullenmeye duyulan ihtiyaç gençleri, ebeveynlerinin ne yemeleri gerektiğini ve neyin besleyici olarak neyin iyi olduğunu düşünenlerin yerine arkadaşlarının yemek yerken ne yediğini yapar. Bir akran grubunda yeni şeyler denemek daha güvenli ve yiyecek paylaşımı insanları tanımak ve arkadaşlıklarını geliştirmek için iyi bir yoldur.

Evde misafirperverlik

Ev ortamında eğlenen aile daha gayri resmi durumdadır. Tüketicilerin yaşamları yoğunluğu çerçevesinde hazır tüketime yönelik günlük yaşamda başkalarına evde pişirmek önemli bir sosyal aktivitedir. Çalışan ebeveynlerin akşam yemeği partisi için alışveriş yapmaları ve yemek yapmaları için zamanları yoktur; paket servisi olan yemekleri kullanmak veya başkaları tarafından masa hazırlamanın yapıldığı bir restorana gitmek daha kolaydır.

4. Ekonomik Faktörler

Ekonomik Koşullar

Global tüketici pazarların demografik boyutlarında incelendiği gibi, kişinin ekonomik durumu, ürünü ve marka seçimini etkileyen başlıca faktörlerdendir. Ekonomik durum, harcanabilir gelirin düzeyine, istikrarına, ele geçiş zamanına, tasarruflarına ve likiditeye, aktif değerlerine, kredisine ve harcama ile tasarruf arasındaki tercihlerine bağlıdır. Özellikle gelire karşı duyarlı olan gıdaların üretici ve satıcıları bu göstergeleri yakından izlerler. Örneğin, durgunluk söz konusu ise, gıdaları yeniden tanımlayıp, konumlar, fiyatlar, üretim ve stokları azaltırlar. Tüketici pazarını etkileyen ekonomik etkenler iki yönden incelenirler. Önce tüm nüfusun satın alma gücünü saptamak için, ülke ekonomisine ve ekonomideki eğilimlere ilişkin veriler ele geçirilir, sonra da kişilerle ve ailelerle ilişkin veriler incelenir. Genel ekonomik durum ve ekonomideki değişmeler, tüketicilerin satın alma ve tüketim eğilimini etkiler. Arz ve talebin dengesizliği enflasyon, faiz oranları tüketici kararlarını etkileyen ekonomik etkenlerdir. Bu etkenlerdeki dalgalanmalar tanınmalı, nedenleri saptanmalı ve devletin ilgili ekonomik politikası ve para politikası gözden geçirilmelidir.

Gıdanın Maliyeti

Maliyet, yiyecek seçerken en önemli faktörlerden biridir. Özellikle dar gelirli aileler, öğrenciler ve yaşlılar için önemlidir. Bu grupların toplam geliri içinde gıdaya harcamalarının oranı önemlidir. Gıdaların maliyetleri çeşitli faktörlerle değişmektedir.

  • Bir seferde ne kadar satın alınması (depolama alanı varsa, büyük miktarlar ile daha ekonomik bir satın alım yapılabilir),
  • Gıdanın mevsimlik mi, yerel üretim olduğumu,
  • Gıdaların ne kadar işleme tabi tutulduğu (marine edilmiş et ürünleri veya hazır salatalar, birçok durumda az işlenmiş gıdalar, örneğin, taze sıkılmış meyve suları ve meyve salataları normal ürüne göre daha pahalı satılmaktadır),
  • Satın alma yeri dikkatle seçilirse, bir pazarda veya yol kenarından alımda tasarruf edebilir, ancak genellikle geri ödeme garantisi yoktur,
  • Mağaza özel ürünler ve genel markaların satın alınması (büyük süpermarketlerin kendi etiketleri ile ürettikleri)

Mevcut kaynaklar

Zaman, pişirme becerilerini kullanmadıkça yitirilen ve yemek için gerekli malzemelerin alımı ile hazırlanması için sınırlı bir kaynaktır. Kaynaklar birbirinin yerine kullanılabilir. Paranız varsa, ev dışında yemek yemeği seçebilirsiniz, ancak ekonomik olarak gücünüz sınırlı ise bir yemek yapmak için becerilerinizi, bilginizi ve yiyecek bileşenlerini kullanabilirsiniz. Zaman ve para, mevsiminde, satışta olan veya hemen kullanılabilir olanlardan daha büyük miktarlarda gıdaları dondurarak ve güvenle depolayarak akıllıca kullanılabilir. Mikrodalga gıdaları çabucak eritebilir ve geleneksel bir fırından daha ucuzdur.

Pazar yeri

Pazar, tüketicilerin yiyecek satın aldığı yeri ifade eder. Köşe dükkânı, süper marketler, alışveriş merkezleri satış yerleridir. Genellikle, satış yeri ne kadar küçükse, gıda maddeleri o kadar pahalı olur. Küçük mağazalar gıda ürünlerini daha büyük mağazalardan veya toptancılardan satın alır ve satış fiyatını masraflarını karşılamak için arttırırlar. Küçük mağazalar, daha büyük mağazalardan veya toptancılardan yiyecek öğelerini satın alır ve satış fiyatını, maliyetlerini karşılamak üzere artırır.

Meslek ve Finans Gücü

Bir kişinin yaptığı iş seçimi yemek seçimini etkiler. İşin fiziksel talepleri ve sosyal beklentileri besin seçeneklerine yansır. İstihdamdan sağlanan gelir de seçilen gıdaların kalitesini ve miktarını belirler. Herkes için, ekonomik faktörler gıda satın alırken en önemli husustur.

Yazarın Diğer Yazıları

Gıda Hattından güncel e-bülten almak için adresinizi girip kayıt olabilirsiniz.

.