AramaArama
Gıda Hattı

Bir adı Çiriş, bir adı Gulik

25 Haziran 2018, 09:16
Paylaş
Bir adı Çiriş, bir adı Gulik

Çiriş adı sadece Eremurus türlerine değil, aynı zamanda ülkemizde yetişen Asphodelus ve Asphodeline türleri için de kullanılmaktadır. Peki çiriş bitkisi nedir?

Anadolu ot kültürü ilgimi çeken konuların başında gelir. İnsanlık tarihi kadar eski olan bu kültürün şehirleşme ile kaybolduğu düşünülse bile, bunun böyle olmadığını kırsala yaptığım gezilerden çok iyi biliyorum. Bu kültür esas olarak yöre halkı için o yörede yetişen bitkiler ile sınırlı olmakla birlikte, günümüzde iletişimin çok yaygınlaşması, farklı yörelerden şehirlere göçler bunların kullanımının daha geniş tabakalara yayılmasını da sağlamıştır. Ot kültüründe kullanılan bitkilerin ülkemizdeki dağılımı çok önemli bir etkendir. Çok defa yaygın olan bitkilerin farklı adlarla karşımıza çıktığını, bazen aynı bitkinin benzer şekilde kullanıldığını, bazen de farklı şekillerde kullanıldığını görürsünüz. İşte bu bitkilerden birisi de Eremurus spectabilis bitkisidir.

Çiriş bitkisi nedir?

Bitkinin yaygın adı çiriş olmakla birlikte doğu bölgelerimizde bitki gulik adıyla da bilinmektedir. Bunların dışında yöresel olarak kullanılan isimleri de vardır. Çiriş adı sadece Eremurus türlerine değil, aynı zamanda ülkemizde yetişen Asphodelus ve Asphodeline türleri için de kullanılmaktadır. Anadolu’da birçok yerleşim yerleri veya mevkilere Çiriş, çirişli, çirişlik, çiriş gediği, çirişhane gibi isimler verilmiştir. Şair Yaşar Kanşıray’ın Çirişli köyü için yazdığı şiir, Erzurum’un seveni tarafından zorla kaçırılmak istenmesi ve kızın buna diretmesi sonucu öldürülmesini konu alan “Çirişe gitmezdim, anam yolladı” türküsü, “ağzı çiriş çanağına dönmek” deyimi, “çiriş bağlama” büyüsü bitkinin hayatımız içinde yer alışı ile ilgili güzel örneklerdir. Diğer çirişleri ayrı bir yazıya bırakıp, bahse konu bitki ile devam edelim.

Eremurus ismi Rumca iki kelimenin birleştirilmesiyle oluşturulmuş olup, Türkçe step veya çöl kuyruğu anlamına gelmektedir. Eremurus cinsi Xanthorhaeaceae (eski kaynaklara göre Liliaceae) familyasından çok yıllık rizomlu, yumru köklü 60 kadar türü kapsar. Bu türler Asya’da özellikle Orta Asya’da yayılış gösterirler. Ülkemizde bu cinse ait iki tür doğal olarak yetişmektedir. Bunlar E. spectabilis ve E. cappadocicus  türleridir.

Birinci tür Doğu Anadolu, Akdeniz Orta Anadolu ve Batı geçit bölgeleri gibi oldukça geniş bir alana yayılırken, ikinci tür Sivas, Erzincan, Malatya civarında yetişmektedir. Anadolu türün dağılışında en batı uçtur. Çiriş genellikle 1000-2750 m yükseklikte, çalılıklarda, steplerde ve kalkerli kayalık yamaçlarda yayılış gösterir. Bol bulunduğu yerlere “çirişlik” denir.

Çiriş 70 -200 cm boyunda, rozet yapraklı bir bitkidir. Toprak altı organı 8-14,  çapı 3-4 cm olan etli yumru-köktür. Etli yaprakları 6-10 adet olup, koyu - yeşil renkte, tüysüz, 20-60 cm uzunluk ve 3,5-4,5 cm genişliktedir. Çiçekleri salkım şeklindedir Salkımın uzunluğu 20-70 cm olup, 100-200 adet çiçek bulunur. Çiçekleri kısa saplı, 1-1.5 cm uzunlukta yeşilimsi-sarı, kirli beyaz renklidir. Polen keseleri turuncudur. Meyveleri yuvarlak oval tüysüz enine çizgili olup, içerisinde yaklaşık 8 adet tohum bulunur. Tohumları dar kanatlı olup, 100 tohum ağırlığı 13-16 g kadardır.

Çiriş baharın erkenci bitkilerindendir; karların erimesi ile birlikte kendini gösterir. Bitkinin doğal olarak yetiştiği bölgelerde henüz yeni çıkmış taze rozet yapraklar çoğunlukla nisan ayında halk tarafından ve/veya bunu pazarlarda satan kişiler toplanır. Temizlendikten sonra bu yapraklardan çok çeşitli şekillerde yemeği yapılmakta ve sevilerek yenilmektedir. Bununla ilgili yemek tariflerine internet üzerinden ulaşılabilir.

Bitkinin kimyasal bileşimi ile ilgili araştırmalar bitkinin yapraklarında  %86-92 su, %1.14-1.27 protein ve %0.8-1.1 kül ihtiva ettiğini, K, P, Ca ve Mg bakımından zengin olduğunu; bir yetişkinin günlük K, P, Ca ve Mg ihtiyaçlarını karşılayabileceğini ve antioksidan kapasitesinin yüksek olduğunu göstermiştir.

Çirişin faydaları nelerdir?

Çiriş eskiden beri tıbbi bitki olarak da kullanılmıştır. Kök - yumrusundan yapılan çiriş unundan hazırlanmış merhemler kırık, çıkık, çıban yara, sivilce, uyuz ve frengi tedavisinde sarılık, karaciğer bozuklukları, mide rahatsızlıklarında kullanılmaktadır.

Çiriş bitkisi aynı zamanda iyi bir süs bitkisi olup, farklı türleri ve bunların melezlerinden farklı renklerde çok sayıda çeşit geliştirilmiştir. Uzun boyu ve çiçek salkımı ile oldukça gösterişlidir. Çiçeklenme süresi 20-30 gündür. Park ve bahçelerde kullanıldığı gibi, kesme çiçek olarak da yetiştirilmektedir.

Bitkinin kültüre alınması ile ilgili çalışmalar varsa da yetersizdir. Doğadan toplamalarda kök hasadının bitkiyi tamamen yok ettiği, yaprak hasadının dikkatli yapılmaması durumunda bitkinin yine öldüğü ve yok olduğu da unutulmamalıdır.

 Prof. Dr. Neşet Arslan

 

Gıda Hattından güncel e-bülten almak için adresinizi girip kayıt olabilirsiniz.

.